Færsluflokkur: Önnur skrif
19.10.2009
Blind trú
Hvernig getum við fengið af okkur að trúa í blindni, án þess nokkurn tíma að spyrja, er þetta örugglega svona eða getur verið að það sé einhvern veginn öðruvísi.
Við trúum á guð. Ekki vegna þess að við vitum að hann er til. Heldur aðeins vegna þess að okkur hefur verið sagt að til sé guð. Og við höfum ekkert gert til að komast að því hvort það sé rétt.
Við tölum um Jesú frá Nasaret sem sannleiksboðara, græðara, guðs eingetin son. Við mænum á persónu hans og hina helgu bók, Biblíuna, og segjum, já og amen eftir efninu. Það mætti halda að Biblían væri rituð af Jesú sjálfum. Í það minnsta einhverjum sem hafi fylgt honum eftir með blað og blýant og skráð niður allt sem hann sagði.
Elst allra rita nýja testamentisins eru Pálsbréfin svokölluð, rituð 20-30 árum eftir krossfestinguna. Pálsbréfin eru nokkurs konar tækifærisbréf frá trúboðsfeðrum Páls til hinna nýstofnuðu kristnu safnaða.
Þá koma samstofna guðspjöllin frá því 68-85 e.kr. Lestina rekur svo Jóhannesarritið frá u.þ.b. 95 e.kr.
Markúsarguðspjall er talið elst guðsspjallanna. Það myndar stofninn að Matteusar og Lúkasar guðspjalli.
Lúkas getur þess í upphafi síns guðspjalls að margir hafi orðið til að rita um það sem gerðist á dögum Jesú. En að hann taki nú að sér að rita samfellda sögu þess.
Jóhannesar guðspjall er talið hafa orðið til úr ýmsum þáttum, en síðan hafi öldungurinn Jóhannes í Efesus lagt smiðshöggið á það. Annar Jóhannes, ‘sjáandinn Jóhannes’, er síðan talinn hafi samið Opinberunarbókina, sem varð til um líkt leyti.
Um Jóhannesar guðspjall, má margt segja. Það er eins konar trúaráróður, sem gerir Orðið (Logos), almættisorð guðs, að yfirnáttúrlegri persónu, sem verið hafi til frá upphafi, skapað heiminn og stjórnað honum fram til syndafallsins, að Satan varð til. En síðan hafi orðið gerst hold og búið með oss, fullt náðar og sannleika og sé því ætlað að frelsa heiminn frá syndum hans.
Í samstofna guðspjöllunum kemur Jesús fyrir sjónir sem lítillátur og hógvær. Hann talar oftast um sjálfan sig í 3. persónu, sem manninn eða mannssoninn. En í fjórða guðspjallinu er persóna sú er nefnist Kristur því nær alltaf að tala um sjálfan sig, og kallar hann gyðinga börn djöfulsins. Í samstofna Guðspjöllunum segir Jesú nær aldrei að menn eigi að trúa á persónu sína, heldur einungis fylgja sér eftir. En í fjórða guðspjallinu er sífellt brýnt fyrir mönnum að trúa á hann. Ég er brauð lífsins (6,35) – Sá er étur hold mitt og drekkur blóð mitt (6,56-57) – Ég er upprisan og lífið, sá sem á mig trúir mun lifa þótt hann deyi (10,7; 10; 11; 11,26). Stöðugt þetta ‘ég’.
Fjórða guðspjallið hefur einnig að geyma lýsingu á kraftaverkum sem ekki er að finna í hinum guðspjöllunum. Að Jesú hafi gert blindan mann sjáandi, vakið Lasarus upp frá dauðum, lægt storminn o.s.frv.
Nýja testamentið varð síðan ekki til sem slíkt fyrr en á 2. öld e.kr.
Lítið er vitað um Jesú sem barn. Markúsarguðspjallið hefur ekki frásögn sína fyrr en hann er um þrítugt og beiðist skírnar.
Innsetningarorð Jesú við hina heilögu kvöldmáltíðina hafa verið skilin svo að brauðið og vínið ætti aðeins að tákna líkama Krists og blóð.
Þeir sem kunnugir eru uppruna sakramentisins vita að það stafar í fyrstu frá þeim tíma er menn átu fjandmenn sína eða ættmenni í þeirri trú að þeir öðluðust mannkosti þeirra, gengi og gæfu.
Krossdauði var langvinnur dauðdagi, þar sem menn urðu örmagna og dóu loks úr ofþreytu, vöðvakrampa eða hjartaslagi.
Nákvæmasta skýrslan um krossfestinguna er í elsta guðspjallinu, Markúsar guðspjalli (15,25-41). Þar segir að Jesú hafi verið krossfestur um 3. stund (kl. 9 að morgni). Þá er þess og getið að sólmyrkvi hafi orðið um 6. stund (kl. 12 á hádegi) og hafi hann haldist allt til 9. stundar (kl. 3 um eftirmiðdag). En um 9. stund hafi Jesú gefið upp andann. Samkvæmt þessu hefur Jesú aðeins hangið sex stundir á krossinum, áður en lífsmörkin hurfu.
Frásögnin um að spjóti hafi verið lagt í síðu hans, finnst aðeins í fjórða guðspjallinu og er því varlega á henni að byggja.
Á aðfangadag páska varð að taka öll lík niður fyrir kl. 6 að kveldi, svo að hin mikla hátíð vanhelgaðist ekki.
Jósefi frá Arimaþeu var afhent lík Jesú. Hann lagði líkið í nýja, úthöggna grafhvelfingu, sem hann átti í nánd við borgina. Leið svo föstudagur og laugardagur og fram á sunnudagsmorgun, en þá var Jesús sagður upprisinn.
Um upprisuna eru til ýmsar frásagnir bæði í guðspjöllunum og bréfum Páls postula. En þær eru flestar að einhverju leyti ósamhljóða um hvar, og hverjum Jesús hafir birst. Í þeim eru og innskot og viðaukar, sem ekki finnast í elstu handritunum og því eðlilegast að ætla að einhverjir kirkjunnar menn hafi bætt þeim við síðar.
Ýmsar tilgátur eru til um sýnir þær sem sagt er frá. Ein tilgátan er sú að þetta hafi verið tómar missýningar. Önnur er sú Jesús hafi risið upp í anda og því hafi þetta verið andasýnir. En sú þriðja er að Jesú hafi birst í holdinu.
Um fyrstu tilgátuna er ekkert frekar að segja. Missýnir eru jú aðeins missýnir.
Mörgum þykir önnur tilgátan sennileg. Einn hængur er þó á þeirri tilgátu, líkami Jesú hefði þá átt að finnast í gröfinni, en hún var jú tóm. Og þá er einungis eftir sú tilgáta að hann hafi risið upp í líkamlegri mynd.
Í Lúkasar guðspjalli 24,38-43 segir, Hví eruð þér óttaslegnir? Og hvers vegna vakna efasemdir í hjarta yðar? Lítið á hendur mínar og fætur að það er ég sjálfur. Þreifið á mér og lítið á því að andi hefur ekki hold og bein, eins og þér sjáið mig hafa (Og er hann hafði þetta mælt sýndi hann þeim hendur sínar og fætur). En er þeir trúðu ekki fyrir fögnuði og voru fullir undrunar, sagði hann við þá, hafið þér nokkuð til matar? Og þeir fengu honum stykki af steiktum fiski. Og hann tók það og neytti þess frammi fyrir þeim.
Á nútímamáli hljómaði þetta einhvern vegin svona: Hvers vegna eru þið hræddir og efist um að þetta sé ég? Sjáið hendur mínar og fætur. Þetta er ég. Komið við mig, Ekki væri andi úr holdi og beinum eins og ég. ... Eigið þið eitthvað að borða. Þeir gáfu honum steiktan fisk sem hann át fyrir framan þá.
Engum sem þetta les getur blandast hugur um að hér sé um líkamlega veru að ræða. Síðan verður hver að gera upp við sig hvort hann vill skýra upprisuna á eðlilegan hátt, þ.e. að Jesú hafi aldrei dáið á krossinum eða á yfirnáttúrulegan hátt, þ.e. að hann hafi risið upp frá dauðum.
Frásögnin um himnaförina er mjög vafasöm. Hún er ekki nefnd á nafn í Matteusar eða Jóhannesar guðspjalli og aðeins lauslega drepið á hana í viðbætinum aftan við Markúsar guðspjall. En að orð þau í Lúkasi sem greina frá uppstigningunni (Lúk. 24.50-53) séu síðari tíma innskot.
Fyrsta stigið í guðhelgun Jesú var þegar heilagur andi á að hafa komið yfir postulana á hvítasunnuhátíðinni (Post. 2,36).
Næsta sigið finnum við í bréfum Páls postula sem beinlínis gerir hann að syni guðs og kemur fram með fórnardauða hans til endurlausnar mönnum frá synd og dauða (Gal. 4,4). Eins heldur Páll því fram fyrstur manna að við frelsumst eingöngu fyrir trúna (Róm. 6. kap.). Sú trú nær þó hámarki í Jóhannesar guðspjalli (Jóhannes 11,25).
Eins og áður segir er talið að Jóhannes öldungur frá Efesus hafi lagt smiðshöggið á Jóhannesar guðspjall, það gerði hann til handa Hellum sem heimtuðu heimspekilega skýringu á eðli Krists og því hvers vegna endurkoma hans drægist svona á langinn. Hinu fyrra var svarað með Logosarkenningunni og hinu síðara með því að guð myndi senda þeim huggarann (parakletos) heilagan anda, sem myndi leiða þá í allan sannleika.
Á þessu byggist síðan öll okkar tilvera. Okkur hefur verið sagt og við höfum látið nægja að trúa.
Ef við eigum að láta okkur nægja að trúa verðum við þá ekki að trúa því öllu. Hvernig getum við vitað hvað skal velja og hvað ekki. Og ef hver og einn velur í samræmi við sjálfan sig, hvers virði er þá orðið? Og ef við trúum því öllu, trúum við þá líka að aðgreining góðs og ills sé brottrekstrasök úr Paradís? (1. Mósesbók 3. kafli).
Ef við lítum á brottrekstur Adams og Evu úr Paradís og skoðum upphafið með endirinn í huga þá sjáum við að orsökin var aðgreining góðs og ills.
Það að sjá sem að skilja að gott og illt er í reynd eitt og hið sama er þá inngang í Paradís.
Og svo er það sagan um syni guðs sem gátu börn með dætrum mannanna og hvers vegna menn geta ekki orðið eldri en 125 ára (1. Mósesbók 6. 1,5).
Og hvað með þekkinguna? Er þekkingin þá ekki af hinu góða eins og oft hefur verið gefið í skyn? Eykur hún einungis á sorg heimsins?
Í Pred. 1,8 má lesa, Því að mikilli speki er samfara mikil gremja, og sá sem eykur þekking sína, eykur kvöl sína.
En við erum ekki alveg glötuð. Við eigum alltaf vonina um að setjast í hásæti föðurins á himnum, því eins og segir í Lúk 6,40, Ekki er lærisveinn yfir meistaranum, en hver sem er fullnuma verður eins og meistari hans. Og við vitum að meistari Jesú settist í hásæti föðurins á himnum. Þá er bara að feta í fótspor hans.
En niðurstaðan hlýtur samt alltaf að vera sú að trúa ekki í blindni heldur nenna að kynna sé málið sjálfur.
ih/06
Við trúum á guð. Ekki vegna þess að við vitum að hann er til. Heldur aðeins vegna þess að okkur hefur verið sagt að til sé guð. Og við höfum ekkert gert til að komast að því hvort það sé rétt.
Við tölum um Jesú frá Nasaret sem sannleiksboðara, græðara, guðs eingetin son. Við mænum á persónu hans og hina helgu bók, Biblíuna, og segjum, já og amen eftir efninu. Það mætti halda að Biblían væri rituð af Jesú sjálfum. Í það minnsta einhverjum sem hafi fylgt honum eftir með blað og blýant og skráð niður allt sem hann sagði.
Elst allra rita nýja testamentisins eru Pálsbréfin svokölluð, rituð 20-30 árum eftir krossfestinguna. Pálsbréfin eru nokkurs konar tækifærisbréf frá trúboðsfeðrum Páls til hinna nýstofnuðu kristnu safnaða.
Þá koma samstofna guðspjöllin frá því 68-85 e.kr. Lestina rekur svo Jóhannesarritið frá u.þ.b. 95 e.kr.
Markúsarguðspjall er talið elst guðsspjallanna. Það myndar stofninn að Matteusar og Lúkasar guðspjalli.
Lúkas getur þess í upphafi síns guðspjalls að margir hafi orðið til að rita um það sem gerðist á dögum Jesú. En að hann taki nú að sér að rita samfellda sögu þess.
Jóhannesar guðspjall er talið hafa orðið til úr ýmsum þáttum, en síðan hafi öldungurinn Jóhannes í Efesus lagt smiðshöggið á það. Annar Jóhannes, ‘sjáandinn Jóhannes’, er síðan talinn hafi samið Opinberunarbókina, sem varð til um líkt leyti.
Um Jóhannesar guðspjall, má margt segja. Það er eins konar trúaráróður, sem gerir Orðið (Logos), almættisorð guðs, að yfirnáttúrlegri persónu, sem verið hafi til frá upphafi, skapað heiminn og stjórnað honum fram til syndafallsins, að Satan varð til. En síðan hafi orðið gerst hold og búið með oss, fullt náðar og sannleika og sé því ætlað að frelsa heiminn frá syndum hans.
Í samstofna guðspjöllunum kemur Jesús fyrir sjónir sem lítillátur og hógvær. Hann talar oftast um sjálfan sig í 3. persónu, sem manninn eða mannssoninn. En í fjórða guðspjallinu er persóna sú er nefnist Kristur því nær alltaf að tala um sjálfan sig, og kallar hann gyðinga börn djöfulsins. Í samstofna Guðspjöllunum segir Jesú nær aldrei að menn eigi að trúa á persónu sína, heldur einungis fylgja sér eftir. En í fjórða guðspjallinu er sífellt brýnt fyrir mönnum að trúa á hann. Ég er brauð lífsins (6,35) – Sá er étur hold mitt og drekkur blóð mitt (6,56-57) – Ég er upprisan og lífið, sá sem á mig trúir mun lifa þótt hann deyi (10,7; 10; 11; 11,26). Stöðugt þetta ‘ég’.
Fjórða guðspjallið hefur einnig að geyma lýsingu á kraftaverkum sem ekki er að finna í hinum guðspjöllunum. Að Jesú hafi gert blindan mann sjáandi, vakið Lasarus upp frá dauðum, lægt storminn o.s.frv.
Nýja testamentið varð síðan ekki til sem slíkt fyrr en á 2. öld e.kr.
Lítið er vitað um Jesú sem barn. Markúsarguðspjallið hefur ekki frásögn sína fyrr en hann er um þrítugt og beiðist skírnar.
Innsetningarorð Jesú við hina heilögu kvöldmáltíðina hafa verið skilin svo að brauðið og vínið ætti aðeins að tákna líkama Krists og blóð.
Þeir sem kunnugir eru uppruna sakramentisins vita að það stafar í fyrstu frá þeim tíma er menn átu fjandmenn sína eða ættmenni í þeirri trú að þeir öðluðust mannkosti þeirra, gengi og gæfu.
Krossdauði var langvinnur dauðdagi, þar sem menn urðu örmagna og dóu loks úr ofþreytu, vöðvakrampa eða hjartaslagi.
Nákvæmasta skýrslan um krossfestinguna er í elsta guðspjallinu, Markúsar guðspjalli (15,25-41). Þar segir að Jesú hafi verið krossfestur um 3. stund (kl. 9 að morgni). Þá er þess og getið að sólmyrkvi hafi orðið um 6. stund (kl. 12 á hádegi) og hafi hann haldist allt til 9. stundar (kl. 3 um eftirmiðdag). En um 9. stund hafi Jesú gefið upp andann. Samkvæmt þessu hefur Jesú aðeins hangið sex stundir á krossinum, áður en lífsmörkin hurfu.
Frásögnin um að spjóti hafi verið lagt í síðu hans, finnst aðeins í fjórða guðspjallinu og er því varlega á henni að byggja.
Á aðfangadag páska varð að taka öll lík niður fyrir kl. 6 að kveldi, svo að hin mikla hátíð vanhelgaðist ekki.
Jósefi frá Arimaþeu var afhent lík Jesú. Hann lagði líkið í nýja, úthöggna grafhvelfingu, sem hann átti í nánd við borgina. Leið svo föstudagur og laugardagur og fram á sunnudagsmorgun, en þá var Jesús sagður upprisinn.
Um upprisuna eru til ýmsar frásagnir bæði í guðspjöllunum og bréfum Páls postula. En þær eru flestar að einhverju leyti ósamhljóða um hvar, og hverjum Jesús hafir birst. Í þeim eru og innskot og viðaukar, sem ekki finnast í elstu handritunum og því eðlilegast að ætla að einhverjir kirkjunnar menn hafi bætt þeim við síðar.
Ýmsar tilgátur eru til um sýnir þær sem sagt er frá. Ein tilgátan er sú að þetta hafi verið tómar missýningar. Önnur er sú Jesús hafi risið upp í anda og því hafi þetta verið andasýnir. En sú þriðja er að Jesú hafi birst í holdinu.
Um fyrstu tilgátuna er ekkert frekar að segja. Missýnir eru jú aðeins missýnir.
Mörgum þykir önnur tilgátan sennileg. Einn hængur er þó á þeirri tilgátu, líkami Jesú hefði þá átt að finnast í gröfinni, en hún var jú tóm. Og þá er einungis eftir sú tilgáta að hann hafi risið upp í líkamlegri mynd.
Í Lúkasar guðspjalli 24,38-43 segir, Hví eruð þér óttaslegnir? Og hvers vegna vakna efasemdir í hjarta yðar? Lítið á hendur mínar og fætur að það er ég sjálfur. Þreifið á mér og lítið á því að andi hefur ekki hold og bein, eins og þér sjáið mig hafa (Og er hann hafði þetta mælt sýndi hann þeim hendur sínar og fætur). En er þeir trúðu ekki fyrir fögnuði og voru fullir undrunar, sagði hann við þá, hafið þér nokkuð til matar? Og þeir fengu honum stykki af steiktum fiski. Og hann tók það og neytti þess frammi fyrir þeim.
Á nútímamáli hljómaði þetta einhvern vegin svona: Hvers vegna eru þið hræddir og efist um að þetta sé ég? Sjáið hendur mínar og fætur. Þetta er ég. Komið við mig, Ekki væri andi úr holdi og beinum eins og ég. ... Eigið þið eitthvað að borða. Þeir gáfu honum steiktan fisk sem hann át fyrir framan þá.
Engum sem þetta les getur blandast hugur um að hér sé um líkamlega veru að ræða. Síðan verður hver að gera upp við sig hvort hann vill skýra upprisuna á eðlilegan hátt, þ.e. að Jesú hafi aldrei dáið á krossinum eða á yfirnáttúrulegan hátt, þ.e. að hann hafi risið upp frá dauðum.
Frásögnin um himnaförina er mjög vafasöm. Hún er ekki nefnd á nafn í Matteusar eða Jóhannesar guðspjalli og aðeins lauslega drepið á hana í viðbætinum aftan við Markúsar guðspjall. En að orð þau í Lúkasi sem greina frá uppstigningunni (Lúk. 24.50-53) séu síðari tíma innskot.
Fyrsta stigið í guðhelgun Jesú var þegar heilagur andi á að hafa komið yfir postulana á hvítasunnuhátíðinni (Post. 2,36).
Næsta sigið finnum við í bréfum Páls postula sem beinlínis gerir hann að syni guðs og kemur fram með fórnardauða hans til endurlausnar mönnum frá synd og dauða (Gal. 4,4). Eins heldur Páll því fram fyrstur manna að við frelsumst eingöngu fyrir trúna (Róm. 6. kap.). Sú trú nær þó hámarki í Jóhannesar guðspjalli (Jóhannes 11,25).
Eins og áður segir er talið að Jóhannes öldungur frá Efesus hafi lagt smiðshöggið á Jóhannesar guðspjall, það gerði hann til handa Hellum sem heimtuðu heimspekilega skýringu á eðli Krists og því hvers vegna endurkoma hans drægist svona á langinn. Hinu fyrra var svarað með Logosarkenningunni og hinu síðara með því að guð myndi senda þeim huggarann (parakletos) heilagan anda, sem myndi leiða þá í allan sannleika.
Á þessu byggist síðan öll okkar tilvera. Okkur hefur verið sagt og við höfum látið nægja að trúa.
Ef við eigum að láta okkur nægja að trúa verðum við þá ekki að trúa því öllu. Hvernig getum við vitað hvað skal velja og hvað ekki. Og ef hver og einn velur í samræmi við sjálfan sig, hvers virði er þá orðið? Og ef við trúum því öllu, trúum við þá líka að aðgreining góðs og ills sé brottrekstrasök úr Paradís? (1. Mósesbók 3. kafli).
Ef við lítum á brottrekstur Adams og Evu úr Paradís og skoðum upphafið með endirinn í huga þá sjáum við að orsökin var aðgreining góðs og ills.
Það að sjá sem að skilja að gott og illt er í reynd eitt og hið sama er þá inngang í Paradís.
Og svo er það sagan um syni guðs sem gátu börn með dætrum mannanna og hvers vegna menn geta ekki orðið eldri en 125 ára (1. Mósesbók 6. 1,5).
Og hvað með þekkinguna? Er þekkingin þá ekki af hinu góða eins og oft hefur verið gefið í skyn? Eykur hún einungis á sorg heimsins?
Í Pred. 1,8 má lesa, Því að mikilli speki er samfara mikil gremja, og sá sem eykur þekking sína, eykur kvöl sína.
En við erum ekki alveg glötuð. Við eigum alltaf vonina um að setjast í hásæti föðurins á himnum, því eins og segir í Lúk 6,40, Ekki er lærisveinn yfir meistaranum, en hver sem er fullnuma verður eins og meistari hans. Og við vitum að meistari Jesú settist í hásæti föðurins á himnum. Þá er bara að feta í fótspor hans.
En niðurstaðan hlýtur samt alltaf að vera sú að trúa ekki í blindni heldur nenna að kynna sé málið sjálfur.
ih/06
KYNJAMISRÉTTI
Um áhrif karlkennaraskorts á skólapilta
Í eina tíð var mikið rætt um hlut stelpna í skóla og því haldið fram að hlutur þeirra væri margfalt rýrari en stráka. Barátta fór í gang fyrir breytingum stúlkum til handa. Og hver er svo niðurstaðan? Fleiri stelpur stunda nú framhaldsnám en strákar og árangur þeirra í skóla er margfalt betri en drengja. Um helmingur nemenda hverfur frá námi í menntaskólum landsins á hverju ári, flest piltar. Af skráðum nýnemum í grunnskólaskor við Kennaraháskóla Íslands árið 1999 var fjöldi kvenna 118 og karla 13. Vandinn var í reynd færður frá stúlkum yfir á pilta. Afleiðing þess að karlar hafa nær horfið úr kennarastéttinni hefur leitt til margs konar vanda hjá drengjum í skólakerfinu. Vanda sem fyrst og fremst má rekja til þess að karlar og konur eru ekki eins. Mismunur milli kynjanna kemur m.a. fram í málnotkun og málheyrn kvenna og karla, sem aftur má rekja til líffræðilegra orsaka í heila- og hormónastarfsemi. Karlar og konur hvorki tala né heyra tungumálið á sama hátt.
Þessu til staðfestingar er rannsókn Steinunnar Stefánsdóttur á orðavali kvenna og karla, Um mun á orðavali kvenna og karla, þar sem hún sýnir fram á mun á notkun lýsingarorða. Munurinn virðist felast í tilteknum orðaforða kvenna sem karlar hafa ekki. Það eru ýmis jákvæð orð, stundum væmin, sem gjarnan eru notuð annað hvort um ungviði eða fatnað, t.d. agalegt, smart, huggulegt og kósí. Hins vegar hafa karlar forða af svonefndum grófum orðum sem þeir nota áberandi meira en konur, t.d. múraður og blekaður. Konur nota litaheiti sem vísa til matar, sítrónugult, karrígult, og plómulitað. Karlar hafa engin slík litaheiti, nema appelsínugult og vínrautt. Konur nota einnig húðlit og andlitslit sem karlar nota aldrei. Karlar sitja síðan einir að litaheitum sem vísa til hægða, barnaskítsgult og kúkabrúnt. (SS 1987:17-27)
Steinunn vill heimfæra þennan mun upp á reynsluheim karla og kvenna. En fleiri og aðrir þættir spila þar inn í, eins og t.d. líffræðilegir. Karlar og konur eru ekki eins líffræðilega.
Þessi munur kemur snemma í ljós eins og rannsókn Janet Shucards og David Shucards á ungum börnum sýnir, en í rannsókn þeirra kemur fram greinilegur kynjamunur á heilastarfsemi barna. Þau rannsökuðu m.a. hvernig málgreind tengist þroska heilastarfseminnar hjá 6 mánaða gömlum börnum. Rannsóknin fór þannig fram að heyrnatólum var komið fyrir á höfði barnanna og síðan var spilaður, annars vegar lesinn texti (kvenrödd) og hins vegar tónlist, um leið og heilavirkni barnanna var mæld. Sex mánaða gamlir drengir sýndu hlutfallslega meiri viðbrögð í hægra heilahveli en því vinstra bæði hvað varðar tal og tóna. Sex mánaða gamlar stúlkur sýndu hins vegar meiri viðbrögð í vinstra heilahveli við tali, en meiri í hægra heilahveli við tónlist. Þannig virðist vinstra heilahvel drengja þroskast hægar en hægra heilahvel (JS og DS 1989:924-929).
Í sjóvarpsþætti, Karlar strauja ekki, sem sýndur var á Stöð 2 í ágúst árið 1999 voru sýndar mælingar á virkni heilahvela, sem sýndu greinilegan kynjamun. Munurinn sneri ekki hvað síst að því hvernig kynin heyra og nota málið. Mæling var gerð á svokallaðri tvískiptri hlustun. Tvö atkvæði, samtals 60 pör, gub - bub, pip - gid o.s.frv., voru leikin af segulbandi, eitt í annað eyrað og annað í hitt og síðan kannað hvað kynin heyrðu. Hægra eyrað tengist vinstri hluta heilans og vinstra eyrað hægri hlutanum. Niðurstöður mælinganna sýndu að séu hljóðin spiluð samtímis heyrir hinn dæmigerði karlheili oftar það sem berst í hægra eyrað. Dæmigerður kvenheili heyrir með hvoru eyra sem er eða báðum. Þær skýra því oftar frá báðum hljóðum. Orðfærnipróf sýndu samskonar kynjamun. Í prófinu áttu kynin að finna sem flest samheiti 6 uppgefinna orða á þrem mínútum. Orðúrvinnslan reyndist léleg hjá dæmigerðum karlheila öfugt við kvenheilagerðina.
Þennan mun má einnig sjá á mismunandi prófunum sem gerðar hafa verið á stúlkum og drengjum. Greindarmæling á bandarískum börnum sýnir mun á ákveðinni færni milli drengja og stúlkna. Rannsóknin sýnir að stúlkur eru betri í munnlegum verkefnum og drengir í tölfræðilegum rökleiðslum. Í stærðfræðihluta svokallaðs SAT prófs (Scholastic Aptitude Test) er meðalárangur drengja töluvert hærri en meðalárangur stúlkna. Drengir mælast með meiri hæfileika í stærðfræði og rúmskynjun, sem báðar tengjast starfsemi hægra heilahvels (Bee 1997:177).
Afleiðing þessa kynjamunar birtist síðan í skólakerfinu. Árið 1997 gerði Rannsóknarstofnun uppeldis- og menntamála könnun á 7785 nemendum í 9. og 10. bekk í öllum skólum. Niðurstöður þessarar könnunar sýna að 27% drengja hafa verið í kringum eða undir einkunninni 5 í íslensku, samanborið við 13% stúlkna. Í dönsku var útkoman enn verri en þar voru yfir 38% stráka með einkunnina 5 og lægra en 17% stelpna (Inga D. Sigfúsdóttir 1997:7-8).
Þetta eru vægast sagt óhugnanlegar tölur, ekki síst þegar horft er til þess að nemendur sem ekki náðu einkunninni 5 á samræmdu prófi árið 1999, fengu ekki að halda áfram inn í menntaskóla. Nemendur áttur þann kost einan að fara í skóla sem bauð upp á svokallaða 0-áfanga, í Borgarholtsskóla, Fjölbrautaskólanum í Breiðholti og Vélskóla Íslands eða í fornám í Iðnskólanum og þaðan áfram. Hversu margir drengir, sem svona er ástatt um, eru líklegir til að fara í áframhaldandi nám? Það hlýtur að segja sig sjálft að megnið af þessum drengjum detta alfarið út úr skólakerfinu. Við þetta má bæta að í dag hefur staða drengja versnað til muna og þarf nú margfalt hærri einkunnir til að komast í framhaldsnám.
Rannsóknin náði einnig til líðan nemenda í skólanum. Miðað við framangreint ætti engan að undra þó strákar hafi oftar talið námið tilgangslaust og frekar fundið til námsleiða en stelpur. Enda sýndi það sig að á 12 mánaða tímabili var alls 37% stráka vísað úr skólastofu eða þeir sendir til skólastjóra, en aðeins 13% stelpna (Inga D. Sigfúsdóttir 1997:10-12)
Hvers vegna er þetta látið viðgangast ár eftir ár? Varla er það markmið opinberra aðila að láta ákveðinn fjölda skólapilta hverfa frá námi? Og hver er þá hlutur skólanna og kennaranna í þeim ljóta leik? Eru kennarar sér almennt meðvitaðir um hvort þeir kenna út frá karl- eða kvenheilagerð?
Dæmigerð karlheilagerð kennir eitthvað á þessa leið: Nú ætla ég að kenna ykkur einfalda aðferð til að þekkja fallorð; við setjum upp töflu, vinstra megin skrifum við x er fallorð ef … og hægra megin x er ekki fallorð ef …, við byrjum, vafaorð plús greinir er nafnorð og þá um leið fallorð, vafaorð plús kynbeyging er lýsingarorð og þá um leið fallorð. Kennslan er hér sett fram í stærðfræðiformúlum, x = f, orð + greinir = nafnorð = x. Hjá nemendum sem eru með virkara hægra heilahvel, oftast strákar, hittir slík kennsla í mark, en hjá kvenheilagerðinni fer slík kennsla fyrir ofan garð og neðan.
Dæmigerð kvenheilagerð myndi hins vegar haga kennslu einhvern veginn á þennan hátt: Hvernig getum við lært að þekkja fallorð, jú, ef orð, sem þið eigið að greina, bætir við sig greini þá er um nafnorð að ræða, dæmi, maðurinn. Ef orðið reynist ekki vera nafnorð þá má athuga hvort orðið beygist í kyni, við getum tekið dæmi af orðinu fallegur og, á meðan ég man, greinirinn getur auðvita líka verið laus, fyrir framan orðið, hin, hinn, hinn góði maður og þá er líka um nafnorð að ræða, hvar var ég, já lýsingarorð, við getum sett fyrir framan orðið, hann er eða hún er, hann er fallegur, hún er falleg, orðið beygist greinilega í kyni og er því lýsingarorð. Hér eru orðin notuð til kennslu, kvenheilinn getur hugsað um eitt og talað um annað og skýtur því inn upplýsingum sem hann telur gagnast því sem áður var sagt. Hjá dæmigerðum kvenheila hittir kennsluaðferðin í mark en karlheilinn er löngu búinn að týna þræðinum.
Kennarar eru ekki alfarið óafvitandi um þennan mun, bæði hvað varðar að bæði heilahvelin eru virk í tungumálanámi og að hefðbundnar og jafnvel nýrri kennsluaðferðir nýtast ekki þar sem þær ganga eingöngu út frá virkni vinstra heilahvels. Vegna starfshátta hægra og vinstra heilahvels hafa einstaka tungumálakennarar tileinkað sér alveg nýjar aðferðir við kennslu. Marcel Danesi leggur til að lögð sé áhersla á fjóra þætti við tungumálakennslu: fjölbreytileika, (þ.e. að notaðar séu þrautalausnir og táknrænt mál til jafns við æfingar sem henta vinstra heilahveli), samhengi (þ.e. stuðst er við aðstæður eða merkingabær samhengi við tungumálakennsluna), myndtengsl (þ.e. myndir til áhersluauka við lesmálið) og persónulega þætti (þ.e. munnlegar æfingar sem tengjast áhugasviðum nemendanna). Sýnt hefur verið fram á að hefðbundnar vinstra heilahvels námsaðferðir verða að haldast í hendur við hægra heilahvels aðferðir ef árangur á að nást (Language teaching 1999:175).
Af framansögðu má sjá að þó konur og karlar eigi vissulega sama móðurmálið þá tala þau hvorki né heyra algjörlega sama tungumálið. Í framhaldi af því má ætla að kennari með hefðbundinn karlheila, oftast karlar, nái betur til nemenda með samskonar heilagerð, oftast strákar, og að kennari með hefðbundinn kvenheila, oftast konur, nái betur til annarra kvenheilagerða, oftast stelpur. Og þar sem karlar eru að heita má útdauðir í kennarastéttinni eru skólapiltar í ljótum málum.
Það er greinilegt að einhverju þarf að breyta. Ein leið væri að fjölga karlkennurum. En það leysti ekki vanda annarra en þeirra stráka sem lentu í bekk hjá karlkennara. Það getur því ekki talist fullnægjandi. Önnur leið væri að finna nýjar kennsluleiðir, t.d. að kennarar læri að höfða til beggja heilagerða. Eflaust torsótt leið en ekki slæm. En það kæmi einnig til greina að fara algjörlega ótroðnar slóðir og leggja kennarastéttin niður í núverandi mynd og taka upp nýja, vélvædda kennsluhætti, sem lagaðir yrðu að þörfum hvers nemenda, karl- og kvenheila.
En hver sem lausnin verður þá þarf greinilega að gæta betur að hlut drengja í skólakerfinu. Það er að segja ef raunverulegur áhugi er fyrir því að drengir skilji mikilvægi námsins og nái eins góðum árangri og stúlkur. Um leið þarf að gæta þess að breytingin verði ekki tilfærsla á vanda, frá einum til annars. Eins og reyndin hefur svo oft verið. Ég vil því gera orð Dianne L. Ferguson að mínum lokaorðum, „In trying to change everything, inclusion all too often seems to be leaving everything the same. But in a new place.“ (Ferguson:284) Lauslega þýtt: „Í tilraunum okkar til að breyta öllu, hefur niðurstaðan oftar en ekki verið sú að láta allt vera óbreytt, en á nýjum stað.“ Lausnin getur aldrei verið sú að færa vandann úr einum stað í annan.
ih/95
-----------------------------------------------------
Heimildaskrá:
Bækur:
Bee, Helen. The Developing Child, eighth edition. 1997. Addison-Wesley Educational Publishers Inc.
Tímarit:
Ferguson, Dianne L. „The Real Challenge of Inclusion.“ Phi Delta Kappan, The Proffesional Journal for Education. Desember 1995: 46.
Language teaching, the international abstracting journal for language teachers, educators and researchers, júlí 1999:175. Cambridge University Press.
Steinunn Stefánsdóttir. „Um mun á orðavali kvenna og karla.“ 1987. Mímir, 26 árg. 1. tbl. júlí: 17-27.
Suchard, Janet L. og David W. „Auditory Evoked Potentials and Hand Preference in 6-Month-Old Infants: Possible Gender-Related Differences in Cerebral Organization.“ 1990. Developing Psychology. Vol. 26. No 6: 929-930. American Psychological Association.
Önnur rit:
Inga Dóra Sigfúsdóttir. 1998. „Strákarnir sendir í skammakrókinn - stelpurnar skammast sín.“ Strákar í skóla, erindi frá málþingi Karlanefndar Jafnréttisráðs og menntamálaráðuneytis 27. nóvember 1997, haldið á Grand Hóteli í Reykjavík: 7-19. Menntamálaráðuneytið.
Um áhrif karlkennaraskorts á skólapilta
Í eina tíð var mikið rætt um hlut stelpna í skóla og því haldið fram að hlutur þeirra væri margfalt rýrari en stráka. Barátta fór í gang fyrir breytingum stúlkum til handa. Og hver er svo niðurstaðan? Fleiri stelpur stunda nú framhaldsnám en strákar og árangur þeirra í skóla er margfalt betri en drengja. Um helmingur nemenda hverfur frá námi í menntaskólum landsins á hverju ári, flest piltar. Af skráðum nýnemum í grunnskólaskor við Kennaraháskóla Íslands árið 1999 var fjöldi kvenna 118 og karla 13. Vandinn var í reynd færður frá stúlkum yfir á pilta. Afleiðing þess að karlar hafa nær horfið úr kennarastéttinni hefur leitt til margs konar vanda hjá drengjum í skólakerfinu. Vanda sem fyrst og fremst má rekja til þess að karlar og konur eru ekki eins. Mismunur milli kynjanna kemur m.a. fram í málnotkun og málheyrn kvenna og karla, sem aftur má rekja til líffræðilegra orsaka í heila- og hormónastarfsemi. Karlar og konur hvorki tala né heyra tungumálið á sama hátt.
Þessu til staðfestingar er rannsókn Steinunnar Stefánsdóttur á orðavali kvenna og karla, Um mun á orðavali kvenna og karla, þar sem hún sýnir fram á mun á notkun lýsingarorða. Munurinn virðist felast í tilteknum orðaforða kvenna sem karlar hafa ekki. Það eru ýmis jákvæð orð, stundum væmin, sem gjarnan eru notuð annað hvort um ungviði eða fatnað, t.d. agalegt, smart, huggulegt og kósí. Hins vegar hafa karlar forða af svonefndum grófum orðum sem þeir nota áberandi meira en konur, t.d. múraður og blekaður. Konur nota litaheiti sem vísa til matar, sítrónugult, karrígult, og plómulitað. Karlar hafa engin slík litaheiti, nema appelsínugult og vínrautt. Konur nota einnig húðlit og andlitslit sem karlar nota aldrei. Karlar sitja síðan einir að litaheitum sem vísa til hægða, barnaskítsgult og kúkabrúnt. (SS 1987:17-27)
Steinunn vill heimfæra þennan mun upp á reynsluheim karla og kvenna. En fleiri og aðrir þættir spila þar inn í, eins og t.d. líffræðilegir. Karlar og konur eru ekki eins líffræðilega.
Þessi munur kemur snemma í ljós eins og rannsókn Janet Shucards og David Shucards á ungum börnum sýnir, en í rannsókn þeirra kemur fram greinilegur kynjamunur á heilastarfsemi barna. Þau rannsökuðu m.a. hvernig málgreind tengist þroska heilastarfseminnar hjá 6 mánaða gömlum börnum. Rannsóknin fór þannig fram að heyrnatólum var komið fyrir á höfði barnanna og síðan var spilaður, annars vegar lesinn texti (kvenrödd) og hins vegar tónlist, um leið og heilavirkni barnanna var mæld. Sex mánaða gamlir drengir sýndu hlutfallslega meiri viðbrögð í hægra heilahveli en því vinstra bæði hvað varðar tal og tóna. Sex mánaða gamlar stúlkur sýndu hins vegar meiri viðbrögð í vinstra heilahveli við tali, en meiri í hægra heilahveli við tónlist. Þannig virðist vinstra heilahvel drengja þroskast hægar en hægra heilahvel (JS og DS 1989:924-929).
Í sjóvarpsþætti, Karlar strauja ekki, sem sýndur var á Stöð 2 í ágúst árið 1999 voru sýndar mælingar á virkni heilahvela, sem sýndu greinilegan kynjamun. Munurinn sneri ekki hvað síst að því hvernig kynin heyra og nota málið. Mæling var gerð á svokallaðri tvískiptri hlustun. Tvö atkvæði, samtals 60 pör, gub - bub, pip - gid o.s.frv., voru leikin af segulbandi, eitt í annað eyrað og annað í hitt og síðan kannað hvað kynin heyrðu. Hægra eyrað tengist vinstri hluta heilans og vinstra eyrað hægri hlutanum. Niðurstöður mælinganna sýndu að séu hljóðin spiluð samtímis heyrir hinn dæmigerði karlheili oftar það sem berst í hægra eyrað. Dæmigerður kvenheili heyrir með hvoru eyra sem er eða báðum. Þær skýra því oftar frá báðum hljóðum. Orðfærnipróf sýndu samskonar kynjamun. Í prófinu áttu kynin að finna sem flest samheiti 6 uppgefinna orða á þrem mínútum. Orðúrvinnslan reyndist léleg hjá dæmigerðum karlheila öfugt við kvenheilagerðina.
Þennan mun má einnig sjá á mismunandi prófunum sem gerðar hafa verið á stúlkum og drengjum. Greindarmæling á bandarískum börnum sýnir mun á ákveðinni færni milli drengja og stúlkna. Rannsóknin sýnir að stúlkur eru betri í munnlegum verkefnum og drengir í tölfræðilegum rökleiðslum. Í stærðfræðihluta svokallaðs SAT prófs (Scholastic Aptitude Test) er meðalárangur drengja töluvert hærri en meðalárangur stúlkna. Drengir mælast með meiri hæfileika í stærðfræði og rúmskynjun, sem báðar tengjast starfsemi hægra heilahvels (Bee 1997:177).
Afleiðing þessa kynjamunar birtist síðan í skólakerfinu. Árið 1997 gerði Rannsóknarstofnun uppeldis- og menntamála könnun á 7785 nemendum í 9. og 10. bekk í öllum skólum. Niðurstöður þessarar könnunar sýna að 27% drengja hafa verið í kringum eða undir einkunninni 5 í íslensku, samanborið við 13% stúlkna. Í dönsku var útkoman enn verri en þar voru yfir 38% stráka með einkunnina 5 og lægra en 17% stelpna (Inga D. Sigfúsdóttir 1997:7-8).
Þetta eru vægast sagt óhugnanlegar tölur, ekki síst þegar horft er til þess að nemendur sem ekki náðu einkunninni 5 á samræmdu prófi árið 1999, fengu ekki að halda áfram inn í menntaskóla. Nemendur áttur þann kost einan að fara í skóla sem bauð upp á svokallaða 0-áfanga, í Borgarholtsskóla, Fjölbrautaskólanum í Breiðholti og Vélskóla Íslands eða í fornám í Iðnskólanum og þaðan áfram. Hversu margir drengir, sem svona er ástatt um, eru líklegir til að fara í áframhaldandi nám? Það hlýtur að segja sig sjálft að megnið af þessum drengjum detta alfarið út úr skólakerfinu. Við þetta má bæta að í dag hefur staða drengja versnað til muna og þarf nú margfalt hærri einkunnir til að komast í framhaldsnám.
Rannsóknin náði einnig til líðan nemenda í skólanum. Miðað við framangreint ætti engan að undra þó strákar hafi oftar talið námið tilgangslaust og frekar fundið til námsleiða en stelpur. Enda sýndi það sig að á 12 mánaða tímabili var alls 37% stráka vísað úr skólastofu eða þeir sendir til skólastjóra, en aðeins 13% stelpna (Inga D. Sigfúsdóttir 1997:10-12)
Hvers vegna er þetta látið viðgangast ár eftir ár? Varla er það markmið opinberra aðila að láta ákveðinn fjölda skólapilta hverfa frá námi? Og hver er þá hlutur skólanna og kennaranna í þeim ljóta leik? Eru kennarar sér almennt meðvitaðir um hvort þeir kenna út frá karl- eða kvenheilagerð?
Dæmigerð karlheilagerð kennir eitthvað á þessa leið: Nú ætla ég að kenna ykkur einfalda aðferð til að þekkja fallorð; við setjum upp töflu, vinstra megin skrifum við x er fallorð ef … og hægra megin x er ekki fallorð ef …, við byrjum, vafaorð plús greinir er nafnorð og þá um leið fallorð, vafaorð plús kynbeyging er lýsingarorð og þá um leið fallorð. Kennslan er hér sett fram í stærðfræðiformúlum, x = f, orð + greinir = nafnorð = x. Hjá nemendum sem eru með virkara hægra heilahvel, oftast strákar, hittir slík kennsla í mark, en hjá kvenheilagerðinni fer slík kennsla fyrir ofan garð og neðan.
Dæmigerð kvenheilagerð myndi hins vegar haga kennslu einhvern veginn á þennan hátt: Hvernig getum við lært að þekkja fallorð, jú, ef orð, sem þið eigið að greina, bætir við sig greini þá er um nafnorð að ræða, dæmi, maðurinn. Ef orðið reynist ekki vera nafnorð þá má athuga hvort orðið beygist í kyni, við getum tekið dæmi af orðinu fallegur og, á meðan ég man, greinirinn getur auðvita líka verið laus, fyrir framan orðið, hin, hinn, hinn góði maður og þá er líka um nafnorð að ræða, hvar var ég, já lýsingarorð, við getum sett fyrir framan orðið, hann er eða hún er, hann er fallegur, hún er falleg, orðið beygist greinilega í kyni og er því lýsingarorð. Hér eru orðin notuð til kennslu, kvenheilinn getur hugsað um eitt og talað um annað og skýtur því inn upplýsingum sem hann telur gagnast því sem áður var sagt. Hjá dæmigerðum kvenheila hittir kennsluaðferðin í mark en karlheilinn er löngu búinn að týna þræðinum.
Kennarar eru ekki alfarið óafvitandi um þennan mun, bæði hvað varðar að bæði heilahvelin eru virk í tungumálanámi og að hefðbundnar og jafnvel nýrri kennsluaðferðir nýtast ekki þar sem þær ganga eingöngu út frá virkni vinstra heilahvels. Vegna starfshátta hægra og vinstra heilahvels hafa einstaka tungumálakennarar tileinkað sér alveg nýjar aðferðir við kennslu. Marcel Danesi leggur til að lögð sé áhersla á fjóra þætti við tungumálakennslu: fjölbreytileika, (þ.e. að notaðar séu þrautalausnir og táknrænt mál til jafns við æfingar sem henta vinstra heilahveli), samhengi (þ.e. stuðst er við aðstæður eða merkingabær samhengi við tungumálakennsluna), myndtengsl (þ.e. myndir til áhersluauka við lesmálið) og persónulega þætti (þ.e. munnlegar æfingar sem tengjast áhugasviðum nemendanna). Sýnt hefur verið fram á að hefðbundnar vinstra heilahvels námsaðferðir verða að haldast í hendur við hægra heilahvels aðferðir ef árangur á að nást (Language teaching 1999:175).
Af framansögðu má sjá að þó konur og karlar eigi vissulega sama móðurmálið þá tala þau hvorki né heyra algjörlega sama tungumálið. Í framhaldi af því má ætla að kennari með hefðbundinn karlheila, oftast karlar, nái betur til nemenda með samskonar heilagerð, oftast strákar, og að kennari með hefðbundinn kvenheila, oftast konur, nái betur til annarra kvenheilagerða, oftast stelpur. Og þar sem karlar eru að heita má útdauðir í kennarastéttinni eru skólapiltar í ljótum málum.
Það er greinilegt að einhverju þarf að breyta. Ein leið væri að fjölga karlkennurum. En það leysti ekki vanda annarra en þeirra stráka sem lentu í bekk hjá karlkennara. Það getur því ekki talist fullnægjandi. Önnur leið væri að finna nýjar kennsluleiðir, t.d. að kennarar læri að höfða til beggja heilagerða. Eflaust torsótt leið en ekki slæm. En það kæmi einnig til greina að fara algjörlega ótroðnar slóðir og leggja kennarastéttin niður í núverandi mynd og taka upp nýja, vélvædda kennsluhætti, sem lagaðir yrðu að þörfum hvers nemenda, karl- og kvenheila.
En hver sem lausnin verður þá þarf greinilega að gæta betur að hlut drengja í skólakerfinu. Það er að segja ef raunverulegur áhugi er fyrir því að drengir skilji mikilvægi námsins og nái eins góðum árangri og stúlkur. Um leið þarf að gæta þess að breytingin verði ekki tilfærsla á vanda, frá einum til annars. Eins og reyndin hefur svo oft verið. Ég vil því gera orð Dianne L. Ferguson að mínum lokaorðum, „In trying to change everything, inclusion all too often seems to be leaving everything the same. But in a new place.“ (Ferguson:284) Lauslega þýtt: „Í tilraunum okkar til að breyta öllu, hefur niðurstaðan oftar en ekki verið sú að láta allt vera óbreytt, en á nýjum stað.“ Lausnin getur aldrei verið sú að færa vandann úr einum stað í annan.
ih/95
-----------------------------------------------------
Heimildaskrá:
Bækur:
Bee, Helen. The Developing Child, eighth edition. 1997. Addison-Wesley Educational Publishers Inc.
Tímarit:
Ferguson, Dianne L. „The Real Challenge of Inclusion.“ Phi Delta Kappan, The Proffesional Journal for Education. Desember 1995: 46.
Language teaching, the international abstracting journal for language teachers, educators and researchers, júlí 1999:175. Cambridge University Press.
Steinunn Stefánsdóttir. „Um mun á orðavali kvenna og karla.“ 1987. Mímir, 26 árg. 1. tbl. júlí: 17-27.
Suchard, Janet L. og David W. „Auditory Evoked Potentials and Hand Preference in 6-Month-Old Infants: Possible Gender-Related Differences in Cerebral Organization.“ 1990. Developing Psychology. Vol. 26. No 6: 929-930. American Psychological Association.
Önnur rit:
Inga Dóra Sigfúsdóttir. 1998. „Strákarnir sendir í skammakrókinn - stelpurnar skammast sín.“ Strákar í skóla, erindi frá málþingi Karlanefndar Jafnréttisráðs og menntamálaráðuneytis 27. nóvember 1997, haldið á Grand Hóteli í Reykjavík: 7-19. Menntamálaráðuneytið.
19.10.2009
Góður uppalandi
Í upphafi Brekkukotsannál lætur Halldór Laxness, Álfgrím Hansson segja. Vitur maður hefur sagt að næst því að missa móður sína sé fátt hollara ungum börnum en missa föður sinn.
Það sem er óhugnanlegt við þessi orð er sannleikurinn að baki þeim.
Ekkert uppeldi er í reynd besta uppeldið.
Einfaldlega fyrir þá sök að uppeldi er oftast í formi þess að troða okkar eigin hugmyndum upp á afkvæmi okkar.
Við stöndum oft frammi fyrir þeim dómi að vera sögð betri eða verri foreldrar, uppalendur en aðrir. Og við förum í vörn. Verðum hrædd. Og byrjum að ala upp. En hversu oft spyrjum við hvað er góður uppalandi?
Börn eru ekki leikföng. Þau eru mannverur. Og þau eiga sig sjálf. Eina ástæða þess að þau eru hjá okkur er sú að þau þurfa á okkur að halda til að annast um sig. Annars væru þau farin sína leið.
Það ætti því að vera hlutverk okkar að gera börnin fullkomlega fær um að sjá um sig sjálf. Óháð okkur.
Í því felst að þau þurfi ekki á okkur að halda. Að þau séu fær um að hugsa um eigin hag, þar með talin eigin afkvæmi. Án okkar afskipta.
En þannig viljum við vel flest ekki hafa þau. Er það? Þau eiga að vera ‘okkar’. Svolítið háð okkur. Svolítið ósjálfbjarga. Er það ekki?
Þannig sköpum við okkur mikilvægi. Hlutverk.
Við höfum áhyggjur af „börnunum“ sem nú eru fullvaxin og ættu að vera fær um að sjá um sig sjálf. Við grípum inn í líf þeirra í tíma og ótíma. Við teljum okkur jafnvel hæfari til að annast um afkvæmi þeirra en þau sjálf. Alla vega segja þeim hvernig þau eiga að fara að.
Ekki þegar þau biðja um ráð eða leiðbeiningu. Heldur stöðugt. Með beinum eða óbeinum hætti.
Við höfum reynslu. Við erum umhyggjusöm. Við erum gott fólk.
Og einhvers staðar í okkur vaknar minning um afskiptasemi, stjórnsemi, pirring, jafnvel rifrildi. En við ýtum henni til hliðar. Því við munum einnig hvernig við nýttum okkur ástandið.
Og við segjum, foreldrum okkar stóð ekki á sama. Þeim var annt um okkur. Móðurkærleikur. Föðurást. Þau voru gott fólk. Við erum gott fólk.
En erum við gott fólk? Eru það gæði að ala á bjargarleysi? Er það móðurkærleikur, föðurást, að skapa sér mikilvægi í gegnum börnin sín? Er það ekki öllu heldur eigingirni? Sjálfselska?
Það er nefnilega oftar en ekki svo, eins og Halldórs Laxnes lætur Álfgrím segja, .. börn eru nú einu sinni þarfari foreldrum en foreldrar börnum.
En er þá til eitthvað sem kalla má móðurkærleika, föðurást?
Þeir finnast ef til vill einhverjir sem vita hvenær þarf að stýra og hvenær láta vera að stjórna. Hvenær börn hætta að vera börn. Hvenær barnið er fullvaxta. Og tímabært er að stíga til hliðar og leyfa því að vera fullorðið.
Fólk sem þorir að láta börnunum eftir eigin tilveru. Láta þeim eftir ábyrgðina. Jafnvel þó stundum sýnist sem þau nenni ekki að axla hana. Jafnvel þó þau, að annarra mati, reki sig á og misstígi sig.
Gott fólk, sem þorir að axla dóminn, vondur uppalandi. Verri en...!
Að gefa eftir eigin mikilvægi er raunverulegur kærleikur. Þora að vera ekki neitt. Sjá að barnið er fært um að stýra eigin tilvist.
Í því felst að hafa ekki áhyggjur. Að leika ekkert hlutverk. Að þegja. Að vera ekki neitt.
Ekkert annað.
ih/00
Það sem er óhugnanlegt við þessi orð er sannleikurinn að baki þeim.
Ekkert uppeldi er í reynd besta uppeldið.
Einfaldlega fyrir þá sök að uppeldi er oftast í formi þess að troða okkar eigin hugmyndum upp á afkvæmi okkar.
Við stöndum oft frammi fyrir þeim dómi að vera sögð betri eða verri foreldrar, uppalendur en aðrir. Og við förum í vörn. Verðum hrædd. Og byrjum að ala upp. En hversu oft spyrjum við hvað er góður uppalandi?
Börn eru ekki leikföng. Þau eru mannverur. Og þau eiga sig sjálf. Eina ástæða þess að þau eru hjá okkur er sú að þau þurfa á okkur að halda til að annast um sig. Annars væru þau farin sína leið.
Það ætti því að vera hlutverk okkar að gera börnin fullkomlega fær um að sjá um sig sjálf. Óháð okkur.
Í því felst að þau þurfi ekki á okkur að halda. Að þau séu fær um að hugsa um eigin hag, þar með talin eigin afkvæmi. Án okkar afskipta.
En þannig viljum við vel flest ekki hafa þau. Er það? Þau eiga að vera ‘okkar’. Svolítið háð okkur. Svolítið ósjálfbjarga. Er það ekki?
Þannig sköpum við okkur mikilvægi. Hlutverk.
Við höfum áhyggjur af „börnunum“ sem nú eru fullvaxin og ættu að vera fær um að sjá um sig sjálf. Við grípum inn í líf þeirra í tíma og ótíma. Við teljum okkur jafnvel hæfari til að annast um afkvæmi þeirra en þau sjálf. Alla vega segja þeim hvernig þau eiga að fara að.
Ekki þegar þau biðja um ráð eða leiðbeiningu. Heldur stöðugt. Með beinum eða óbeinum hætti.
Við höfum reynslu. Við erum umhyggjusöm. Við erum gott fólk.
Og einhvers staðar í okkur vaknar minning um afskiptasemi, stjórnsemi, pirring, jafnvel rifrildi. En við ýtum henni til hliðar. Því við munum einnig hvernig við nýttum okkur ástandið.
Og við segjum, foreldrum okkar stóð ekki á sama. Þeim var annt um okkur. Móðurkærleikur. Föðurást. Þau voru gott fólk. Við erum gott fólk.
En erum við gott fólk? Eru það gæði að ala á bjargarleysi? Er það móðurkærleikur, föðurást, að skapa sér mikilvægi í gegnum börnin sín? Er það ekki öllu heldur eigingirni? Sjálfselska?
Það er nefnilega oftar en ekki svo, eins og Halldórs Laxnes lætur Álfgrím segja, .. börn eru nú einu sinni þarfari foreldrum en foreldrar börnum.
En er þá til eitthvað sem kalla má móðurkærleika, föðurást?
Þeir finnast ef til vill einhverjir sem vita hvenær þarf að stýra og hvenær láta vera að stjórna. Hvenær börn hætta að vera börn. Hvenær barnið er fullvaxta. Og tímabært er að stíga til hliðar og leyfa því að vera fullorðið.
Fólk sem þorir að láta börnunum eftir eigin tilveru. Láta þeim eftir ábyrgðina. Jafnvel þó stundum sýnist sem þau nenni ekki að axla hana. Jafnvel þó þau, að annarra mati, reki sig á og misstígi sig.
Gott fólk, sem þorir að axla dóminn, vondur uppalandi. Verri en...!
Að gefa eftir eigin mikilvægi er raunverulegur kærleikur. Þora að vera ekki neitt. Sjá að barnið er fært um að stýra eigin tilvist.
Í því felst að hafa ekki áhyggjur. Að leika ekkert hlutverk. Að þegja. Að vera ekki neitt.
Ekkert annað.
ih/00
19.10.2009
Hliðin sjö og opinberun Jóhannesar
Samanburður á Hliðin sjö í Rödd þagnarinnar og Opinberun Jóhannesar
Í Rödd þagnarinnar, eftir H.P.Blavatsky, er kafli sem ber yfirskriftina Hliðin sjö (bls.61), þegar ég var að lesa þennan kafla fannst mér ég kannast við efnið, var viss um að ég hefði lesið það áður. Ég leitaði og fann að innihald kaflans átti samsvörun við Opinberun Jóhannesar í Biblíunni. Ég tók saman nokkur atriði sjálfri mér skilnings og nú öðrum til gamans. En læt þeim, sem hafa áhuga á að vita meira, eftir að lesa þessi rit sjálfir.
Þess má geta að Rödd þagnarinnar er ævaforn indversk speki og margfalt eldri en Opinberunarbókin.
200. En í upphæðum paramítanna nærðu eftir enn brattari vegi. Þú þarft að ryðja þér braut gegnum sjö hlið, sjö virki sem grimm og voldug öfl verja, ákafar ástríður holdi klæddar.
.... Rita þú nú það er þú séð hefir, bæði það sem er og það sem verða mun eftir þetta. Rita þú leyndardóminn um stjörnurnar sjö, sem þú hefir séð í hægri hendi minni og gullstikurnar sjö. Stjörnurnar sjö eru englar þeirra sjö safnaða og ljósastikurnar sjö eru sjö söfnuðir.
206. Vel sér þú nemi. Þessi hlið leiða leitandann yfir vötnin miklu til strandarinnar hinumegin. Að hverju hliði gengur lykill sem lýkur því upp. Og þessir eru lyklarnir:
.... Rita þú nú það er þú séð hefir, bæði það sem er og það sem verða mun eftir þetta. Rita þú leyndardóminn um stjörnurnar sjö, sem þú hefir séð í hægri hendi minni og gullstikurnar sjö. Stjörnurnar sjö eru englar þeirra sjö safnaða og ljósastikurnar sjö eru sjö söfnuðir.
207. 1. Dana lykill hins eilífa kærleika og ástúðar.
2. 1 ..... Ég þekki verkin þín og erfiðið og þolinmæði þína og að eigi getur þú sætt þig við vonda menn, ......... Og þú hefur þolinmæði og byrðar hefur þú borið fyrir mínar sakir og ekki þreyst. En það hefi ég á móti þér, að þú hefur fyrirlátið þinn fyrri kærleika. Minst þú því, úr hvaða hæð þú hefur hrapað og gjör iðrun og gjör hin fyrri verkin ..... Þeim er sigrar, honum mun ég gefa að eta af lífsins tré, sem er í Paradís Guðs.
208. 2. Sila, lykill samræmis í orðum og gerðum, sá lykill sem jafnvægir orsök og afleiðingu og skilur verkunum karma ekki eftir nokkurt rúm.
2. 8 ..... Ég þekki þrenging þína og fátækt - en þú ert samt auðugur - og lastmælið frá þeim, sem segja sjálfa sig vera Gyðinga en eru það ekki, heldur samkunda Satans. Kvíð þú eigi því sem þú átt að líða. Sjá, djöfullinn mun varpa nokkurum ykkar í fangelsi, til þess að yðar sé freistað og þér munuð þrenging hafa í tíu daga. Vertu trúr allt til dauða og ég mun gefa þér lífsins kórónu. ....., sá er sigrar, - honum mun sá annar dauði alls ekki granda.
209. 3. Ksanti, ljúft þolgæði sem ekkert fær haggað.
2. 12 ..... Ég veit hvað þú býrð, þar sem er hásæti Satans. Og þú heldur stöðugt við nafn mitt og afneitar ekki trú minni, ..... En ég hef á móti þér fátt eitt, að þú hefir þar menn sem halda fast við kenning Bíleams..... Þeir er sigra mun ég gefa af hinu hulda "manna" og ég mun gefa honum hvítan stein og á steininn ritað nýtt nafn, sem enginn þekkir nema sá er við tekur.
210. 4. Viraga, að láta sér standa á sama um kvöl og sælu, blekkingin sigruð, horft á sannleikann einan.
2. 18 ..... Ég þekki verkin þín og kærleikann og trúna og þjónustuna og þolinmæði þína og að verk þín hin síðari eru meiri en hin fyrri. En ég hef á móti þér að þú líður Jessabel, konuna sem segir sjálfa sig vera spákonu og kennir þjónum mínum og afvegaleiðir þá til að drýgja hór og eta skurðgoðafórnir..... Aðra byrði legg ég eigi á yður nema það að þér haldið því sem þér hafið, þangað til ég kem. Og sá er sigrar og varðveitir allt til enda verk mín - honum mun ég gefa vald yfir þjóðunum. Og hann mun stjórna þeim með járnsprota..... Og ég mun gefa honum morgunstjörnuna.....
211. 5. Virya, óbugandi atorka sem ryður sér braut til himneskra sanninda neðan úr efju jarðlífsins.
3. 1 ..... Ég þekki verkin þín, að þú lifir að nafninu en ert dauður. Vakna þú og styrk hið annað, sem ætlar að deyja, því eigi hef ég reynt verk þín fullkomin að vera fyrir Guði mínum. ..... En þú átt fáein nöfn í Sardes, sem ekki hafa saurgað klæði sín og þeir munu ganga með mér í hvítum klæðum því þeir eru maklegir. Sá er sigrar, hann skal þá skrýðast hvítum klæðum og eigi mun ég afmá nafn hans út lífsbókinni og ég mun kannast við nafn hans fyrir föður mínum og fyrir englum hans.....
212. 6. Dhyana - Þegar það gullna hlið opnast fer naljorinn (hinn helgi maður) inn í ríki sat, yfir í óendanlegt hugleiðingarástand.
3. 7 ..... Ég þekki verkin þín, - sjá ég hefi látið dyr standa opnar fyrir þér, sem engin getur lokað - ég þekki að þú hefir lítinn mátt, en hefir varðveitt orð mitt og ekki afneitað nafni mínu..... Ég kem skjótt, haltu fast því sem þú hefir, til þess að enginn taki kórónu þína. þann er sigrar mun ég gera að stólpa í musteri Guðs míns og hann skal þaðan aldrei út fara og ég mun á hann rita nafn Guðs míns og nafn borgar Guðs míns hinnar nýju Jerúsalem er kemur af himni ofan frá Guði mínum og nafnið mitt hið nýja.....
213. 7. Prajna, lykillinn sem gerir mann að Guði, breytir honum í bodhisattva, son shyaní-anna.
3. 14 ..... Ég þekki verkin þín, að þú ert hvorki kaldur né heitur, betur að þú væri kaldur eða heitur..... Sjá ég stend við dyrnar og kný á. Ef einhver heyrir raust mína og lýkur upp dyrunum, þá mun ég fara inn til hans og neyta kvöldverðar með honum og hann með mér. Sá er sigrar hann mun ég láta sitja hjá mér í hásæti mínu, eins og ég sjálfur sigraði og settist hjá föður mínum í hásæti hans.
ih/89
Í Rödd þagnarinnar, eftir H.P.Blavatsky, er kafli sem ber yfirskriftina Hliðin sjö (bls.61), þegar ég var að lesa þennan kafla fannst mér ég kannast við efnið, var viss um að ég hefði lesið það áður. Ég leitaði og fann að innihald kaflans átti samsvörun við Opinberun Jóhannesar í Biblíunni. Ég tók saman nokkur atriði sjálfri mér skilnings og nú öðrum til gamans. En læt þeim, sem hafa áhuga á að vita meira, eftir að lesa þessi rit sjálfir.
Þess má geta að Rödd þagnarinnar er ævaforn indversk speki og margfalt eldri en Opinberunarbókin.
200. En í upphæðum paramítanna nærðu eftir enn brattari vegi. Þú þarft að ryðja þér braut gegnum sjö hlið, sjö virki sem grimm og voldug öfl verja, ákafar ástríður holdi klæddar.
.... Rita þú nú það er þú séð hefir, bæði það sem er og það sem verða mun eftir þetta. Rita þú leyndardóminn um stjörnurnar sjö, sem þú hefir séð í hægri hendi minni og gullstikurnar sjö. Stjörnurnar sjö eru englar þeirra sjö safnaða og ljósastikurnar sjö eru sjö söfnuðir.
206. Vel sér þú nemi. Þessi hlið leiða leitandann yfir vötnin miklu til strandarinnar hinumegin. Að hverju hliði gengur lykill sem lýkur því upp. Og þessir eru lyklarnir:
.... Rita þú nú það er þú séð hefir, bæði það sem er og það sem verða mun eftir þetta. Rita þú leyndardóminn um stjörnurnar sjö, sem þú hefir séð í hægri hendi minni og gullstikurnar sjö. Stjörnurnar sjö eru englar þeirra sjö safnaða og ljósastikurnar sjö eru sjö söfnuðir.
207. 1. Dana lykill hins eilífa kærleika og ástúðar.
2. 1 ..... Ég þekki verkin þín og erfiðið og þolinmæði þína og að eigi getur þú sætt þig við vonda menn, ......... Og þú hefur þolinmæði og byrðar hefur þú borið fyrir mínar sakir og ekki þreyst. En það hefi ég á móti þér, að þú hefur fyrirlátið þinn fyrri kærleika. Minst þú því, úr hvaða hæð þú hefur hrapað og gjör iðrun og gjör hin fyrri verkin ..... Þeim er sigrar, honum mun ég gefa að eta af lífsins tré, sem er í Paradís Guðs.
208. 2. Sila, lykill samræmis í orðum og gerðum, sá lykill sem jafnvægir orsök og afleiðingu og skilur verkunum karma ekki eftir nokkurt rúm.
2. 8 ..... Ég þekki þrenging þína og fátækt - en þú ert samt auðugur - og lastmælið frá þeim, sem segja sjálfa sig vera Gyðinga en eru það ekki, heldur samkunda Satans. Kvíð þú eigi því sem þú átt að líða. Sjá, djöfullinn mun varpa nokkurum ykkar í fangelsi, til þess að yðar sé freistað og þér munuð þrenging hafa í tíu daga. Vertu trúr allt til dauða og ég mun gefa þér lífsins kórónu. ....., sá er sigrar, - honum mun sá annar dauði alls ekki granda.
209. 3. Ksanti, ljúft þolgæði sem ekkert fær haggað.
2. 12 ..... Ég veit hvað þú býrð, þar sem er hásæti Satans. Og þú heldur stöðugt við nafn mitt og afneitar ekki trú minni, ..... En ég hef á móti þér fátt eitt, að þú hefir þar menn sem halda fast við kenning Bíleams..... Þeir er sigra mun ég gefa af hinu hulda "manna" og ég mun gefa honum hvítan stein og á steininn ritað nýtt nafn, sem enginn þekkir nema sá er við tekur.
210. 4. Viraga, að láta sér standa á sama um kvöl og sælu, blekkingin sigruð, horft á sannleikann einan.
2. 18 ..... Ég þekki verkin þín og kærleikann og trúna og þjónustuna og þolinmæði þína og að verk þín hin síðari eru meiri en hin fyrri. En ég hef á móti þér að þú líður Jessabel, konuna sem segir sjálfa sig vera spákonu og kennir þjónum mínum og afvegaleiðir þá til að drýgja hór og eta skurðgoðafórnir..... Aðra byrði legg ég eigi á yður nema það að þér haldið því sem þér hafið, þangað til ég kem. Og sá er sigrar og varðveitir allt til enda verk mín - honum mun ég gefa vald yfir þjóðunum. Og hann mun stjórna þeim með járnsprota..... Og ég mun gefa honum morgunstjörnuna.....
211. 5. Virya, óbugandi atorka sem ryður sér braut til himneskra sanninda neðan úr efju jarðlífsins.
3. 1 ..... Ég þekki verkin þín, að þú lifir að nafninu en ert dauður. Vakna þú og styrk hið annað, sem ætlar að deyja, því eigi hef ég reynt verk þín fullkomin að vera fyrir Guði mínum. ..... En þú átt fáein nöfn í Sardes, sem ekki hafa saurgað klæði sín og þeir munu ganga með mér í hvítum klæðum því þeir eru maklegir. Sá er sigrar, hann skal þá skrýðast hvítum klæðum og eigi mun ég afmá nafn hans út lífsbókinni og ég mun kannast við nafn hans fyrir föður mínum og fyrir englum hans.....
212. 6. Dhyana - Þegar það gullna hlið opnast fer naljorinn (hinn helgi maður) inn í ríki sat, yfir í óendanlegt hugleiðingarástand.
3. 7 ..... Ég þekki verkin þín, - sjá ég hefi látið dyr standa opnar fyrir þér, sem engin getur lokað - ég þekki að þú hefir lítinn mátt, en hefir varðveitt orð mitt og ekki afneitað nafni mínu..... Ég kem skjótt, haltu fast því sem þú hefir, til þess að enginn taki kórónu þína. þann er sigrar mun ég gera að stólpa í musteri Guðs míns og hann skal þaðan aldrei út fara og ég mun á hann rita nafn Guðs míns og nafn borgar Guðs míns hinnar nýju Jerúsalem er kemur af himni ofan frá Guði mínum og nafnið mitt hið nýja.....
213. 7. Prajna, lykillinn sem gerir mann að Guði, breytir honum í bodhisattva, son shyaní-anna.
3. 14 ..... Ég þekki verkin þín, að þú ert hvorki kaldur né heitur, betur að þú væri kaldur eða heitur..... Sjá ég stend við dyrnar og kný á. Ef einhver heyrir raust mína og lýkur upp dyrunum, þá mun ég fara inn til hans og neyta kvöldverðar með honum og hann með mér. Sá er sigrar hann mun ég láta sitja hjá mér í hásæti mínu, eins og ég sjálfur sigraði og settist hjá föður mínum í hásæti hans.
ih/89
19.10.2009
Islam, böl eða blessun
Al Fatiha
1. In the name of God, Most Gracious, Most Merciful.
2. Praise be to God, the Cherisher and Sustainer of the world;
3. Most Gracious, Most Merciful;
4. Master of the Day of Judgment.
5. Thee do we worship, and Thine aid we seek.
6. Show us the straight way,
7. The way of those on whom Thou hast bestowed Thy Grace,
those whose (portion) is not wrath, and who go not astray.
(translation by Abdullah Yusuf Al)
---------------------------
Inngangur
Islam er yngsta trúin í hópi höfuðtrúarbragða mannkyns og jafnframt að mörgu leyti þeirra einföldust og skýrust í dráttum. Hún tignar einn alvaldan guð. Höfundur hennar Múhammeð, var hvorki frelsari né Messías, heldur maður, sem guð hafði valið til þess að flytja nýja trú. Boðskapur hennar er ekki vafinn slungnum rökum. Hann snýst ekki síður um rétt atferli manna í þessu lífi en um örlög þeirra í öðrum heimi (Helstu trúarbrögð heims: 85).
Líkt og í öðrum trúarbrögðum eru boðun og kenningar islams ekki alltaf í samræmi við útfærsluna í hinu daglega lífi manna. Þannig hafa margar þær siðavenjur, sem voru rótgrónar í umhverfi Múhameðs, runnið saman við islam. Islam hefur og tekið til sín síðari tíma lögskýringar og hefur í tímans rás orðið pólitískari en önnur trúarbrögð.
Í þessari grein mun ég reyna að gera þessum trúarbrögðum nokkur skil með þá spurningu í huga hvort þau hafi reynst mannkyninu, böl eða blessun. Til að leita svara við þeirri spurningu mun ég skoða sögu Múhameðs ibn Abdullah, sem óneitanlega verður að teljast upphafsmaður og þá um leið grunnur islams. Í framhaldi af því mun ég og skoða tilurð Kóransins, hinnar helgu bókar islams. En sagan kennir að guð hafi talað til Múhameðs í gegnum erkiengilinn Gabríel, sem bauð honum að læra og hafa yfir vers þau sem mynda Kóraninn. Einnig mun ég skoða samspil trúar og veraldarvafsturs manna í samfélagi trúaðra, sem hefur m.a. að geyma hinar fimm stoðir islams og ýmis konar siðareglur og lagaboð. Og að lokum mun ég skoða þær tvær stefnur sem trúarbrögðin klofnuðu í eftir dauða Múhameðs sem og islam sem sameiningartákn fyrir ólíkar stjórnmálastefnur. En víða um heim hafa samfélög manna þjappað sér saman með og á móti islam.
Múhameð
Múhameð ibn Abdullah fæddist í Mekka árið 570. Lítið er vitað með vissu um líf hans framan af ævi. Hann var einkasonur foreldra sinna. Faðir hans dó áður en sveinninn fæddist. Móðir hans, Amina, kom honum í fóstur til bedúínakonu nokkurrar, en hún skilaði honum aftur úr fóstrinu og bar því við að sér stæði stuggur af flogum sem honum væri gjarnt að fá. Talið er að Múhameð hafi haft krampa eða flogaveiki fram eftir aldri. Móðir Múhameðs andaðist þegar hann var sex vetra. Afi hans, Abd al-Múttalib, tók hann þá í fóstur, en hans naut ekki lengi við, aðeins tvö ár.
Þá tók föðurbróðir Múhameðs, Abú Talib, hann að sér og varð honum óbrigðull vinur upp frá því til æviloka sinna. Bernska hans var honum erfið og skína minningar um hrakningar og örbirgð þess æviskeiðs út úr sumum ummælum Kóransins (Trúarbrögð mannkynsins, 2. útg.: 304-305).
Þess ber að geta að heimildum um flogaveiki Múhameðs ber ekki saman. Telja sumir að í þeim miklu átökum sem kristnir menn áttu í við múslima í aldanna rás hafi orðið til ákveðin mynd á Vesturlöndum af Múhameð, sem sé mjög úr samhengi við sannleikann (Islam: 27-28).
Mekka var trúarleg miðstöð. Þangað sóttu heiðnir Arabar til að taka þátt í trúariðkunum við hina mörgu helgidóma staðarins. Mest var helgin á Kaaba (Ferningur), ferstrendu húsi sem hafði að geyma ýmsar goðamyndir sem og svartan loftstein sem hafði fallið glóandi til jarðar einhvern tíma í fyrndinni. Var hann ginnhelgur í augum Araba (Helstu trúarbrögð heims: 85).
Múhameð var af kynþætti Quarishi-manna, sem voru mestu áhrifamenn í Mekka og höfðu þar öll völd. Hann hafði í uppvexti sínum náin kynni af hinum landlægu trúarsiðum því að Quarishi-menn höfðu vörslu yfir Kaaba og tóku gjöld af pílagrímum sem þangað komu. Einnig heyrði hann og mundi ýmislegt sem kristnir menn og Gyðingar kenndu, sem og sögur úr Biblíunni og ýmsar helgisögur. Allt hafði þetta djúp áhrif á hann, en einkum var honum hugstæð trú Gyðinga á Messías og trú kristinna manna á endurkomu frelsara síns. En ekki öðlaðist hann samt verulega þekkingu á þessum trúarbrögðum og margt sem hann heyrði frá þeim hefur hann misskilið (Helstu trúarbrögð heims: 85).
Engra sérstakra trúarlegra umbrota verður vart hjá Múhameð fram eftir ævi. En þegar hann er um fertugt, tekur umhugsun um yfirvofandi heimsdóm og hugsanlega glötun að leita fast á hann. Þessar hugsanir ollu vaxandi þunglyndi. Hann gerðist einförull og hafðist langdvölum við á fjöllum uppi án svefns og matar. Líkamlegur sjúkleiki virðist og hafa aukið hugraunir hans. Í þessu ástandi fór að bera sýnir fyrir hann og aðrar kynjar sem í fyrstu vöktu með honum ótta og ógn (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 306). En þegar fleiri fylgdu á eftir, sannfærðist hann um, að hann væri spámaður Allah, hins eina sanna guðs (Helstu trúarbrögð heims: 86). Guð birtist ekki Múhameð sjálfur heldur talaði til hans í gegnum erkiengilinn Gabríel, sem bauð Múhameð að læra og hafa yfir vers (Islam: 27).
Múhameð hafði tæplega þrítugur að aldri kvænst auðugri kaupmannsekkju, Khadija. Hún varð fyrst til að trúa vitrunum hans og síðan hvatti hún hann og styrkti af hinum mesta drengskap (Helstu trúarbrögð heims: 86).. Khadija fæddi honum 6 börn, 2 syni og 4 dætur.
Hvorugur sonurinn komst af barnsaldri. Rúqaja, dóttir þeirra, átti Uthman, 3. kalífann, Fatíma, yngsta dóttirin, átti Alí, 4. kalífann. Fatíma var eina barn Múhameðs sem eignaðist afkomendur sem upp komust og varð hún þannig ættmóðir þeirra sem shíítar viðurkenna eina sem lögmæta kalífa (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 305-306).
Auk Khadija var einn af fyrstu fylgismönnum Múhameðs, Abu Bekr, vel metinn kaupmaður. Hann varð fyrsti eftirmaður Múhameðs sem leiðtogi, kalífi islams. Þegar Múhameð var fimmtugur gekk hann að eiga Ajsju, dóttur Abu Bekrs. Hún var þá tólf vetra (Helstu trúarbrögð heims: 86). Alls átti Múhameð níu eiginkonur samtímis og allmargar ambáttir að auki (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 323).
Það er þrennt sem hafa verður í huga varðandi hjónabönd Múhameðs. Í fyrsta lagi voru flest þeirra greinilega pólitísk í eðli sínu. Múhameð gekk að eiga dætur höfðingja sem gengu með ættbálka sína til liðs við spámanninn. Í öðru lagi þótti fjölkvæni leiðandi manna á þessum tíma sjálfsagður hlutur. Og í þriðja lagi er kynlíf litið öðrum augum í islam en í kristinni trú. Í islam er kynlíf talið meðal helstu gersema sem guð gaf mönnum og voru bæði karlmenn og konur hvött til að njóta þess sem best þau máttu, en þó einungis innan hjónabands (Islam: 28).
Í fullan áratug héldu vitranir Múhameðs áfram. Oft varð hann frá sér numinn, án þess að ráða við það, þar sem hann stóð á götu úti eða hjá Kaaba, og streymdu þá orðin af vörum hans. Hann fordæmdi skurðgoðadýrkunina, en hún var ein helsta tekjulind Mekkabúa. Sætti hann því fljótt óvild og hatri kaupmanna sem jafnvel sátu um líf hans (Helstu trúarbrögð heims: 86).
Það kom honum mjög á óvart að kenningum hans skyldi tekið svo fálega þar sem hann taldi sig ekki flytja neina nýlundu. Hann tók þátt í iðkunum helgidómsins Kaaba og þær dyggðir sem hann krafðist í nafni Allahs voru fornar og viðurkenndar drengskapaskyldur, s.s. gjafmildi, greiðasemi, lausn fanga og ættrækni. Einnig vítti hann harðlega útburð meybarna, en samborgurum hans var vel kunnugt að þeir sættu ámæli fyrir þennan sið af hálfu kristinna nágranna sinna og Gyðinga. Nýlundan var fyrst og fremst fólgin í framkomu Múhameðs. Hann var sannfærður um að Allah, guðinn eini, hefði nú loks kallað spámann til að kunngjöra Aröbum vilja sinn og dóm. Mekkabúar létu sér hins vegar fátt um finnast og hentu gaman að honum (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 309-310).
Aðstaða Múhameðs breyttist þegar honum tók að vaxa fylgi. Liðstyrkurinn jók honum dirfsku, en jafnframt óvild andstæðinga hans sem mislíkaði að hann skyldi hóta með eldi og kvölum og vista forfeður þeirra í víti. Spádómar hans um aðsteðjandi ógnir og heimsendi virtust heldur ekki ætla að rætast. Hér var Múhameð lagður vopni sem beit. Hann skýrði spakmæli sín eftir bestu getu og nýjar vitranir leiðréttu sumar eldri. En þetta lenti tíðum í mótsögn og jók aðeins andúðina. Til að milda andstæðinga sína greip hann til þess úrræðis að viðurkenna sum hinna heiðnu goða. Þetta varð honum slíkur álitshnekkir að sumir fylgismenn hans yfirgáfu hann (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 310-311).
Eftir tíu ára starf voru fylgismenn hans orðnir aðeins 60 talsins. Þá svarf svo að, að hann neyddist til að senda nokkurn hluta þeirra úr landi. Sjálfur naut hann ættar sinnar og átti hann tryggð hennar líf að launa (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 311).
Þar kom að Múhameð var hrakinn frá heimaborg sinni, liðlega fimmtugur að aldri, en um sama leyti varð hann fyrir þeim áföllum að Khadija og Abú Talib önduðust bæði sama árið. Fluttist hann með söfnuð sinn frá Mekku til Jahrib, sem síðar nefndist Medinat an nabi (borg spámannsins), stytt í Medína. Þessi atburður, hidsjra, er talinn hafa gerst 15. júlí 622 og er tímatal islams miðað við þessi tímamót (Helstu trúarbrögð heims: 86).
Flóttinn til Medína var í raun ekki neinn afarkostur fyrir Múhameð. Ástæðan fyrir því að hann fór þangað var sú að íbúar Medína báðu hann að koma til borgarinnar og taka þar við völdum. Var þetta vegna langvarandi deilna í borginni sem ógnuðu þar friði (Islam: 48-49). Í Medína varð staða Múhameðs frá upphafi öll önnur en verið hafði í Mekku. Þar var hann fyrst og fremst stjórnmála- og framkvæmdamaður (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 312-313). Opinberanir Múhameðs breyttust nokkuð eftir að hann flúði til Medína. Í stað versa um mikilleik guðs, vonsku hinna ríku í Mekka og dóma guðs yfir mönnum á efsta degi, þá komu fram vers sem höfðu mjög hagnýtt gildi, vers sem fjölluðu um það hvernig menn ættu að skipa samfélag sínu, og hvernig dæma ætti í málum þeirra sem brutu gegn öðru fólki. Þeir sem ekki aðhyllast islam sjá í þessu sönnun fyrir því að Múhameð hafi kallað fram vitranir sínar eftir hentugleikum. Múslimar sjá þetta vitanlega með öðrum augum og benda á, að guð hefur alltaf talað til manna um þá hluti sem þeir hafa þurft að heyra og með þeim hætti að þeir mættu sem best skilja og nýta sér. Versin sem Múhameð flutti mönnum í Medína urðu líka grunnurinn að lögum samfélagsins og að dómum hans sjálfs, sem síðar urðu grunnur að islömskum lögum (Islam: 52).
Höfuðmarkmið Múhameðs var að ná Mekku á sitt vald. Urðu ýmsar skærur með mönnum hans og Mekkubúum og loks gagnger styrjöld. Úrslit voru lengi tvísýn, en árið 630 vann Múhameð fullan sigur og hélt hátíðlega innreið í Mekku. Hann lét eyðileggja allar goðalíkneskjur og helgigripi, þyrmdi aðeins svarta steininum. Hann gerði sér ljóst það gildi, sem þessi helgidómur gat haft fyrir þá trúarlegu og þjóðernislegu sameiningu Araba, sem hann stefndi að (Helstu trúarbrögð heims: 86).
Á næstu tveimur árum tryggði Múhameð trúarleg og veraldleg völd sín í Arabíu, til þeirra hlítar, að við fráfall hans, 8. júní 632, varð hin nýja trú nægilega styrk til þess að hefja sigurför sína (Helstu trúarbrögð heims: 86).
Tvær greinar af sama meiði
Islam hefur greinst í margar stefnur, eins og önnur höfuðtrúarbrögð. Þegar eftir dauða Múhameðs blossaði upp ágreiningur um val eftirmanna Múhameðs og úr varð sundurþykki sem klauf islam í tvær deildir (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 327).
Múhameð gat ekki átt sér eftirmann í spámennsku, hann var síðastur slíkra manna. Hann hafði hins vegar einnig verið leiðtogi samfélagsins og í það hlutverk varð að velja annan mann. Nokkrir menn komu saman og völdu Abu Bakr, einn af nánustu fylgismönnum spámannsins sem leiðtoga múslima. Það lá fyrir frá upphafi að Abu Bakr hafði ekki kennivald og að hann var einungis valinn til pólitískra leiðtogastarfa. Þó Abu Bakr væri tæpast umdeildur maður, hann var tengdafaðir Múhameðs, af hinni valdamiklu Quarishi ætt og einn af fyrstu fylgismönnum islams, var engu að síður þegar í upphafi nokkur óánægja með að Alí, tengdasonur spámannsins, varð ekki fyrir valinu. Alí var mikill trúmaður og miklu líklegri en Abu Bakr til að veita samfélaginu trúarlega forustu (Islam: 61-63).
Sú staðreynd að Alí var ekki valinn og svo hitt, að engar fastar reglur voru til um val leiðtoga átti hvort tveggja, og sitt með hvorum hætti, eftir að verða ráðandi um þróun islams. Hvað Alí varðaði náði hann á endanum að verða leiðtogi samfélagsins, en við þá atburði sem því tengdust varð örlagaríkur klofningur í islam, skilin milli shía siðar og súnní siðar. Þrír menn áttu þó eftir að gegna þessu embætti áður en röðin kom að Alí, og á þeim tíma þandist veldi múslima svo ört út að einungis örfáar hliðstæður er að finna í sögu mannkyns (Islam: 63).
Abu Bakr naut aðeins við í tvö ár. Í samráði við leiðtoga Quarishi ættbálksins tilnefndi hann sjálfur, Umar, arftaka sinn. Umar var sérlega hæfur stjórnandi og strangur maður í trúmálum. Hann stjórnaði í tíu ár og á þeim tíma gerbreyttust valdahlutföll og eðli heimsstjórnmála svo að fáar hliðstæður er að finna í sögunni. Mesta stórveldi þess tíma, sassanid veldið í Persíu og Írak, hrundi og féll í hendur múslima og einnig sigruðu múslimar heri hins stórveldisins, Býsans, og tóku Sýrland, Palestínu og Egyptaland. Um leið var lagður grunnur að því alþjóðakerfi í verslun og menningarsamskiptum sem átti eftir að skipa stærstan hluta heimsins mestu máli, uns siglingaveldi Evrópu hófu nýlendusókn sína nær þúsund árum síðar (Islam: 63-64).
Umar féll fyrir persneskum launmorðingja. Hann hafði skipað sex menn til þess að velja eftirmann sinn. Uthman, af Umayad ættinni í Mekka og tengdasonur Múhameðs, var valinn. Hann lét m.a. lögfesta texta Kóransins (Trúarbrögð mannkyns: 326). Á tólf ára ferli Uthmans sem kalífa hafði ríkið þanist út örar en skipulag þess leyfði með góðu móti og margt af því sem Umar hafði haldið í skefjum fór nú úrskeiðis. Undirrót margs af þessu voru deilur um hvernig skipta skyldi þeim mikla feng sem tiltölulega fámennu samfélagi araba frá Mekka og Medína hafði hlotnast með hinu nýja heimsveldi. Á tímum Uthmans fóru menn frá þessum tveimur borgum að setjast að utan sinna heimaslóða, ekki síst á því svæði þar sem nú er Írak. Þar gerðust þeir yfirstétt í óþökk þeirra sem fyrir voru. Einnig kom upp óánægja meðal hermanna með það hvernig ránsfeng og gæðum sigraðra landa var skipt. Eitt ágreiningsefnið í viðbót var vaxandi hagur Umayad ættarinnar, sem Uthman þótti hygla langt umfram það sem margir þoldu. Þar kom að óánægðir hermenn létu til skarar skríða gegn kalífanum og myrtu Uthman. Alí, eiginmaður Fatímu Múhameðsdóttur, var þá útnefndur kalífi, bæði af uppreisnarmönnum og eins af forustumönnum í Medína (Islam: 66-67).
Þetta var árið 656, eða árið 34 að islömsku tímatali. Tuttugu og fjögur ár voru liðin frá dauða Múhameðs. Fjórir menn höfðu verið valdir til kalífadóms og enginn þeirra með sama hætti. Fram til valdatöku Alís hafði heimsveldi múslima þanist enn til austurs og náði nú allt til vesturhluta núverandi Pakistans, til Afganistans og allt til syðstu hluta þess svæðis í kringum Kaspíahaf sem nú tilheyrir Sovétríkjunum (Islam: 66).
Alí sneri strax til Mesópótamíu til borgarinnar Kufa þar sem hann átti margt fylgismanna. Andstaða gegn honum magnaðist, einkum í Mekka og þaðan kom krafa um að Alí fordæmdi morðið á Uthman. Alí neitaði og það ásamt fleiru leiddi til þess að mikill her var sendur til höfuðs honum. Til bardaga kom við borgina Basra. Alí hafði sigur en naut hans ekki lengi. Leiðtogar Umayad ættarinnar fóru fyrir andstöðu gegn kalífanum. Alí reyndi að brjóta þessa andstöðu niður með því að senda her til Damaskus þar sem óvinir hans höfðu komið sér fyrir. Herir þeirra mættust áður en þangað var komið og allt útlit var fyrir að Alí hefði úrslitasigur. Andstæðingar hans brugðu á það ráð að festa blöð úr Kóraninum á spjót sín og biðja um sættir. Alí vildi ekki ráðast gegn þeim við þessar aðstæður og féllst á gerðardóm í deilum sínum við Umayadmenn. Gerðin féll Alí í óhag. Alí gat ekki fellt sig við niðurstöður dómsins. Úr þessu varð deila þar sem forustumenn í Egyptalandi og Sýrlandi tóku afstöðu með Umayad ættinni og þeim sem hún útnefndi sem nýjan kalífa en Alí hélt völdum þar sem nú er Írak. Alí var myrtur í borginni Kufa árið 661, fimm árum eftir að hann hafði veri útnefndur kalífi (Islam: 66-67).
Þess má til gamans geta að til gerðardómsins og til þess vopnahlés sem Alí samþykkti að fylgdi gerðinni vitnaði ayatollah Kohmeni meira en 13 öldum síðar þegar hann neitaði að fallast á vopnahlé og milligöngu sáttasemjara í stríðinu við Írak. Khomeni sagði slæma reynslu af slíku ráðslagi og átti þar við þá atburði sem hér er lýst og endalok Alís (Islam: 67).
Með Alí lauk fyrsta kaflanum í sögu islam og heimsveldis múslima í Miðausturlöndum. Að honum föllnum tók fulltrúi Umayad ættarinnar við völdum. Fylgismenn Alís vildu ekki sætta sig við það sem þeir álitu vanhelgan kalífadóm. Arabískt orð fyrir fylgismenn eða flokk er shia, og af því dregur annar meginmeiður islams nafn sitt. Shíítar, upphaflega shi'at Ali, fylgismenn Alís telja að Alí hafi verið eini réttmæti kalífinn af þeim sem því embætti hafa gegnt. Réttmæta arftaka hans telja þeir síðan hafa verið syni hans, Hussain og Hassan, sem báðir létu lífið fljótlega eftir dauða föður þeirra (Islam 67-68).
Shíítar túlka Kóraninn oft á annan veg en súnnítar, enda telja þeir að Uthman, hafi vikið til orðum og skotið undan ummælum af vörum spámannsins, sem lutu að tign Alís. Þeir auka við trúarjátninguna orðunum, „Ali er vali (trúnaðarmaður eða vinur) Allahs“ (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 329). Í súnní islam, sem kenndur er við hefðina eða hinn troðna veg, sunni, er Kóraninn bók sem menn geta skilið með lestri og lærdómi. Í henni er ekkert sem er venjulegum mönnum beinlínis hulið. Grundvallarhugmynd shííta er hins vegar sú að þó Múhameð hafi verið síðastur spámanna, hafi hann átt sér andlega arftaka. Þessir arftakar sem eru kallaðir imam, eru innblásnir menn, sem hafa meira innsæi í eðli guðdómsins en aðrir menn og geta því túlkað Kóraninn (Islam: 68).
Shíítar telja trúna á imama vera 6. stoð islams. Þá hefur hins vegar greint á um það, hverjir hafi verið réttir imamar. Hafa þeir klofnað í marga flokka um þetta en helstir þeirra eru sjöungar og tólfungar. Sjöungar telja að réttir imamar hafi verið sjö. Hafa þeir löngum starfað í leyndum og látið ógn af sér standa með skipulögðum morðum og skemmdum. Sums staðar hafa þeir náð völdum um sinn, t.d. réðu þeir lengi ríkjum á Egyptalandi (Trúarbrögð mannkyns: 2. útg.: 328). Í stærstu grein shía siðar, sem er opinber trú í Íran, urðu þekktir imamar tólf. Sá tólfti hvarf og er hulinn mönnum en mun koma fram til að leiða mannkynið af villigötum (Islam: 68). Þessi trú að guðlegir imamar starfi í leyndum og vonin um endurkomu þeirra, er sameiginleg öllum hinum mörgu shíaflokkum (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 329).
afa margir komið fram á ýmsum tímum sem töldu sig vera imam. Trúin á endurkomu imams tengdist snemma hinni almennu, islömsku kenningu um mahdi, fullkominn leiðtoga, sem koma muni að heimslokum. Er Múhameð borinn fyrir því að á efstu dögum veraldar muni koma fram maður af hans ætt og samnefndur honum og setja á fót ríki réttlætis og friðar (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 329).
Shíítar bíða þess, að aðstæður skapist til þess, að imam fái að leiða þjóðfélagið. Þeir vita að á meðal þeirra er andlegur maður, sem ekki fær að stjórna, en er þarna samt og kennir hinn eina rétta veg. Sú þversögn er því sögð um shííta, að þeir geti í senn betur sætt sig við óguðlegt vald og séu því síður líklegir til stjórnmálavafsturs, og svo hitt að sjái þeir möguleika til þess að steypa þessu valdi í þágu kennimanns, séu þeir reiðubúnir að líða píslavætti fyrir byltingu. Mörgum þótti byltingin í Íran og forsaga hennar sanna vel þessa skoðun. Í þessum sérkennum shía siðar er einnig unnt að skilja það ægivald sem Khomeni hafði yfir þjóð sinni, því þó hann teldi ekki sjálfan sig meðal hinna útvöldu imama, tók íranska þjóðin honum sem slíkum. Í þessu er einnig að finna skýringar á sterkri stöðu kennimanna í Íran. Þar sem helg bók þarfnast túlkunar og þar sem kennivald er til meðal manna rís upp einhvers konar prestastétt (Islam: 68-69).
Kóraninn
Kóraninn, Quran, er hin helga bók islams. Orðið Quran þýðir að hafa yfir, mæla fram eða endurtaka texta og vísar til þess að guð hafi talað til Múhameðs í gegnum erkiengilinn Gabríel, sem bauð honum að læra og hafa yfir vers þau sem mynda Kóraninn. Múhameð var því ekki höfundur Kóransins heldur var hann maðurinn sem lærði hann af guði (Islam: 27). Það er ekki kunnugt hvort Kóraninn var allur skráður meðan Múhameð var á lífi (Helstu trúarbrögð heims 86). Eftir dauða hans beitti Abu Bekr sér fyrir því að skráðum heimildum um vitranir hans væri safnað og þær ritaðar á eina bók. Textum bar ekki saman og olli það deilum. Var þá tekin ákvörðun um hvaða texti skyldi talinn gildur á hverjum kafla. Öllum afbrigðilegum eintökum var brennt (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 318).
Kóraninn er allmikil bók en þó mun styttri en Biblían. Í venjulegri pappírskilju er bókin eitthvað nálægt 300 bls. Hún er í 114 köflum, súra, og inniheldur hver þeirra nokkurn fjölda versa. Köflunum er raðað eftir lengd og eru þeir lengstu fremst. Þeir fyrstu eru settir saman úr hundrað til þrjúhundruð versum, að fyrstu súrunni, al Fatiha, undanskildri, en þeir síðustu hafa einungis fáein vers (Islam: 31). Allir nema einn hefjast á orðunum „Í nafni Allahs, hins milda, miskunnsama“ (Helstu trúarbrögð heims: 87).
Fyrsta súra Kóransins, al Fatiha, Upphaf, stundum nefnd Faðir vor islams, er sjálfsagður liður í hverri bænagjörð, hvort sem hún fer fram í einrúmi eða opinberlega. Og öllum meiri háttar athöfnum lýkur með því að farið er með hana (Helstu trúarbrögð heims: 103).
Í 83. súru boðaði Múhameð, að gjörðir manna væru færðar í tvær bækur, Sidsjin og Illijun. Í Sidsjin er skráð það, sem vondir menn og illir andar aðhafast. Þeir sem eru skráðir þar, verða dæmdir til helvítis fyrir illvirki sín. Í Illijun er nöfn réttlátra skráð og fá þeir laun sín á himni. Launin eru m.a. fólgin í því, að þá fá þeir að neyta víns, sem þeim var bannað á jörð, og gleðjast yfir vítum vantrúaðra (Helstu trúarbrögð heims: 103).
Almennt er talið að þrjár síðustu súrur Kóransins séu meðal fyrstu vitrana spámannsins. Hin fyrsta þeirra Eining, er höfð í sérstökum heiðri af múselmönnum, því að spámaðurinn sagði eitt sinn, að hún væri jafnmikils virði og þriðjungur Kóransins (Helstu trúarbrögð heims: 104).
112. ÞÁTTUR — Eining
(Opinberun í Mekku)
Í nafni Allah hins milda og miskunnsama.
Seg þú: „Allah er einn, hinn Eilífi Guð. Hvorki hefur Hann getið neinn, né verið af neinum getinn. Enginn er Honum jafn.“
(KÓRAN, bls. 417)
Hinar súrurnar tvær, Dögun (Morgunsárið) og Menn (Mannkyn), eru bænir. Dögun á að reka óttann við hið óþekkta á flótta og Menn er bæn um hjálp gegn hinu illa í eigin hjarta, hjá öðrum mönnum og öndum (Helstu trúarbrögð heims: 104).
Kóraninn kennir að Allah sé miskunnsamur. Miskunnarinn er eitt algengasta heiti hans. Hann hefur skapað manninn og veitir honum öll lífsgæði. Ofan á allar gjafir náttúrunnar hefur hann veitt manninum vitneskju um sig og ekki látið hann velkjast í myrkri. Því er trúin ekki aðeins skyldukvöð heldur og þakkarskylda. Auk mannanna hefur Allah skapað anda, djimm, og engla. Mennirnir eru skapaðir af mold, englarnir af eldi (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 320-321). Kóraninn lýsir englum sem andlegum verum í þjónustu guðs. Þeir hafa engan sjálfstæðan vilja og eru ekki hluti af guðdóminum sjálfum með öðrum hætti en annað í heiminum. Sérstaklega er tekið fram, að þeir geti ekki annast milligöngu milli guðs og manna og að ekki megi biðja til þeirra eða dýrka þá (Islam: 34). Gengur þetta þvert á þá staðhæfingu að erkiengillinn Gabríel hafi boðað Múhameð orð guðs.
Í Kóraninum eru margar helgisögur og arfsagnir, sem kunnar eru frá Biblíunni eða sprottnar úr jarðvegi arabískrar heiðni (Helstu trúarbrögð heims: 86). Kóraninn getur margra spámanna í tímans rás. Þeir spámenn sem viðurkenndir eru í Kóraninum eru nær þrjátíu og margir þeirra vel kunnir kristnum mönnum og gyðingum. Adam var bæði fyrsti maðurinn og fyrsti spámaðurinn. Síðar kom Abraham, ættfaðir gyðinga og araba, þar á eftir spámenn Biblíunnar, s.s. Móse, og ýmsir spámenn araba, sem sumir hverjir eru lítið eða ekki þekktir af öðrum heimildum. Hver þessara spámanna flutti mannkyninu boðskap sem viðkomandi samfélag átti að geta skilið, en enginn þessara manna flutti hins vegar það sem kalla mætti tæmandi skilaboð, eða síðasta orðið frá guði. Það gerði hins vegar Múhameð. Hann er, Í islamskri trú, síðasti spámaður guðs á jörðinni. Hann er innsiglið á boðskap guðs til manna, og við Kóraninn er því engu að bæta. Kóraninn er þannig viðbót við áður fluttar spásagnir en um leið lokaorð guðs til manna (Islam: 36).
Jesús á að hafa boðað komu Múhameðs (súra 61,6; 3, 43). Um það er stuðst við vitneskju um ummæli Jóhannesarguðspjalls um huggarann (Jóh. 14,16) og þau talin eiga við Múhameð. Síðari tíma guðfræðingar islams hafa rökfært þetta með því, að kristnir menn hafi vísvitandi breytt gríska orðinu periklytis, en það þýðir ahmed, frægur, (þ.e. Múhameð) á arabísku, í parakletos, huggari (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 322).
Eitt guðfræðilegt grundvallaratriði í heimsmynd múslima, sem er annað en í kristinni trú, er það sem múslimar nefna einingu guðdómsins, tauhid á arabísku. Þrenningarkenning kristninnar gengur þvert á guðsmynd múslima. Fyrir þá er kenningin um þríeinan guð, þrjár persónur í einum guðdómi, mannlegur tilbúningur og villandi flækja á einföldum veruleika. Tauhid, eining guðdómsins er eitt mikilvægasta guðfræðilega hugtak islams og er ein undirstaða þess, að ekki má dýrka menn, þar á meðal ekki spámenn, meinta dýrlinga, eða meinta helga staði og helga muni (Islam: 32-33).
Hver maður sem játar islam, trúir því að Kóraninn sé guðleg opinberun. Á henni byggist löggjöf og réttarfar (Helstu trúarbrögð heims: 86-87). Þeir sem kunnir eru arabísku nógu vel til að meta fegurð texta og hrynjandi máls eru yfirleitt á því að fegurra verk hafi ekki síðar verið samið á þessa tungu, og er þó af miklu að taka í arabískri ljóðlist. Þýddur á aðrar tungur missir Kóraninn mikið af þessum töfrum sínum, og fyrir flesta Evrópumenn er hann tyrfin lesning og erfiður aðgöngu (Islam: 31-32). Engu að síður er kenning Kóransins einföld í kjarna sínum. Guð er einn, skapari og dómari heimsins. Á efsta degi mun öllum stefnt fyrir dómstól hans (Helstu trúarbrögð heims: 87).
Samfélag trúaðra
Islam er miklu meira en ytri trúarreglur. Trúin grípur inn á öll svið lífsins, hún stjórnar hugsun og athöfnum í slíkum mæli, að vart á sinn líka á Vesturlöndum. Lykillinn að valdi hennar er fólginn í orðinu islam, sem þýðir undirgefni, þ.e. undir vilja guðs. Múslem eða músel-maður er af sama stofni og þýðir undirgefinn, auðsveipur guði (Helstu trúarbrögð heims: 85).
Það hugtak sem Múhameð notaði um samfélag trúaðra er umma, eitt lykilhugtak trúar og stjórnmála í löndum múslima. Allir múslimar eru meðlimir og jafn háir innan umma, hvar sem þeir kunna að ala manninn. Enda eru hvorki vegtyllur né valdakerfi innan þessa samfélags trúaðra (Islam: 50).
Samfélag múslima skyldi þó hafa einn leiðtoga valinn af umma, þó reglur væru ekki til um hvernig það ætti að gerast. Leiðtoginn fékk titilinn kalífi, khalifa, og hélst sá titill oftast í notkun allt fram yfir árið 1920. Að sögn Kóransins eru allir menn kalífar, það er stjórnendur í umboði guðs á jörð. Kalífi gat aðeins verið einn. Hann átti ekki að vera trúarleiðtogi, en engu að síður átti hann að stjórna samfélaginu í samræmi við islamska trú, og því hlaut hann að vera trúmaður og maður sem þekkti lög islams (Islam: 64).
Engin önnur eining í samfélaginu, ættbálkur, borg eða þjóð má kljúfa umma og reisa landamæri innan þessa samfélags trúaðra. Öll landamæri milli þjóða eru því gegn boðum Kóransins. Það hefur hins vegar gengið á ýmsu hvað þetta varðar í sögu islamskra samfélaga, og nú á tímum eru ríki múslima um það bil þrjátíu talsins. Umma er þannig margklofin og var það oft í fortíðinni einnig (Islam: 51-52).
Hinar fimm stoðir islams
Múhameð gerði ekki ráð fyrir neinum prestum í söfnuði sínum. En hann lagði fylgismönnum sínum skyldur á herðar, sem þeim ber að halda skilyrðislaust. Þessar skyldur eru hinar fimm stoðir eða hornsteinar islams, rukn, á arabísku (Helstu trúarbrögð heims: 89).
Fyrst er trúarjátningin, shahada, en hún er svona: Það er enginn guð nema Allah, Múhameð var sendiboði hans, la ilaha illa’llah muhammadun rasulu’llah, á arabísku. Til þess að verða múslimi nægir að hafa yfir þessa setningu á arabísku í áheyrn annarra. Eftir það er trúin milli manns og guðs og enginn þess umkominn að saka manninn um villutrú eða vantrú (Islam: 53).
Í öðru lagi er bænin, salaht. Bænina er ekki að finna í Kóraninum, né heldur er þar ákvæði um fjölda bæna á degi hverjum. Múhameð kenndi mönnum að biðja og hefð hans hefur lifað til þessa dags (Islam: 53). Fimm sinnum á dag skal maður gjöra bæn sína, um sólarupprás, á hádegi, um sólarlag, eftir sólsetur og um dagsetur. Andliti skal snúa til Mekku. Helst skal bænin flutt í mosku, ef því verður við komið, ella hvar sem er (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 329-330).
Þriðja skyldan er eignaskattur til góðgerðarmála, zakat. Hefðin hefur verið sú, að menn greiði 2.5% af eign sinni á ári hverju til þurfandi samborgara, en sums staðar hefur tekjuskattur komið í stað eignaskatts. Framkvæmdin hefur verið með margvíslegu móti. Sums staðar hefur þessi skattur skipt verulegu máli og runnið í sameiginlegan sjóð í umsjá kennimanna eða ríkisvalds. Annars staðar hefur lítið verið eftir þessu farið, eða þá að framkvæmdin hefur verið einstaklingsbundin. Skatturinn hefur líka oft verið tengdur moskum og valdi kennimanna og þannig myndað efnahaglega stoð undir pólitísk áhrif hinna lærðu manna islams, ulama (Islam: 54).
Fjórða skyldan er fastan, sawm. Í níunda mánuði ársins, Ramadan, skal fasta hvern dag, þ.e. ekki bragða vott né þurrt frá lýsingu til dimmumóta (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 329-330). Samkvæmt Kóraninum fékk spámaðurinn fyrstu vitrun sína í þessum mánuði. Ramada-fastan er mörgum múhameðsmönnum sú trúarskylda, sem þeir gæta af mestum trúnaði. Þegar Ramadan er liðinn kemur hátíð föstuslitanna. Þá flytja menn þakkarbænir og skiptast á gjöfum (Helstu trúarbrögð heims: 89-91).
Fimmta stoðin er pílagrímsferð til Mekka, haj. Þetta síðasta grundvallaratriði kom til rétt fyrir dauða Múhameðs, sem fór pílagrímsferð til helgra staða í Mekka og Arafat rétt fyrir dauða sinn. Skýrt er tekið fram, að einungis þeir sem efni hafa á slíkri ferð megi í hana leggja. Mönnum er bannað að setja sig í erfiðar skuldir til að fara þessa ferð og um leið undirstrikaði Múhameð, að enginn maður væri minni fyrir guði þó hann réði ekki við þetta ferðalag. Mikill fjöldi múslima hefur hins vegar lagt líf sitt í hættu í aldanna rás á erfiðum ferðum til Mekka (Islam: 55).
Eins og áður segir þá telja shíítar trúna á imama sjöttu stoð islams. Aðrir telja jihad, heilagt stríð, sjöttu stoð islams (Trúarbrögð mannkyns, 3.útg.: 358). Strangt til tekið vísar jihad til einarðrar baráttu fyrir trú múslima, hvort sem það er einstaklingsbundin barátta innra með manninum og gegn freistingum, eða baráttu margra manna með rökum, eða með vopnum gegn andstæðingum trúarinnar. Í daglegri notkun vísar það hins vegar til stríðs til varnar trúnni. Heilagt stríð er hluti af varnarkerfi trúarinnar en ekki hluti af tilraunum til útbreiðslu hennar. Hugsunin á bak við þetta er sú, að þó einn maður eigi ekki að taka líf annars manns, þá sé velferð samfélags hinna trúuðu mikilvægara en líf einstakra manna. Sé samfélaginu ógnað er það beinlínis skylda manna að verja það með lífi sínu. Hins vegar er það ekki skylda manna að taka þátt í jihad, ef sjálfboðaliðar koma fram og þeir reynast þess megnugir að verja samfélagið. Með þeirri fórn sinni öðlast sjálfboðaliðarnir velþóknun guðs, en samfélagið er um leið leyst undan þeirri skyldu sinni að verjast (Islam: 93-94).
Í ákvæðum af þessu tagi og hugmyndum þeim tengdum má stundum skilja eðli skæruhernaðar í nafni trúarinnar og samband aðila í samfélaginu við menn sem stundum eru nefndir hryðjuverkamenn á Vesturlöndum, en eru í sínum heimalöndum taldir hermenn í heilögu stríði gegn árás útlendra stórvelda á samfélag múslima (Islam: 94).
Siðareglur og lagaboð
Auk hinna fimm höfuðboða um trúarlíf hefur Kóraninn að geyma fjölmargar siðareglur og lagaboð. Mörg lagaboð eru sett fram sem skyldur manns gagnvart honum sjálfum. Sem dæmi um þetta eru bann við áfengisdrykkju, neyslu eiturlyfja, neyslu svínakjöts, bann við iðjuleysi og bann við því, að menn svelti þarfir sínar til kynlífs með óeðlilegum hætti, eða stundi kynlíf á þann máta, að þeir hljóti meiðsli af á anda eða líkama. Öll eru þessi bönn af sömu rót. Þetta er skilningur múslima á því hvað er óheppilegt líkama og anda. Bann við neyslu svínakjöts, sem einnig gildir í gyðingadómi, er talið hafa komið til vegna sjúkdómahættu tengdu svínakjöti í hitum Miðausturlanda. Bæði áfengi og eiturlyf eru bönnuð í öllum helstu trúarbrögðum heims, nema í kristni og gyðingdómi og af þeim ástæðum að þessi efni sljóvga dómgreind og skynfæri manna. Í islam eru menn hvattir til að njóta kynlífs, andstætt kristinni trú sem boðar að æðra sé að forðast kynlíf en njóta þess (Islam: 86-87).
Einnig er ýmislegt bannað vegna þeirra skyldna sem menn hafa gagnvart öðru fólki. Sumt af því er bannað í öllum lagakerfum heimsins eins og þjófnaður og morð, annað víðast hvar, svo sem rógburður, mútur og falsanir, en annað óvíða, svo sem bann islams gegn vöxtum við peningalánum, bann við happdrættum og fjárhættuspili (Islam: 88). Það er þó umdeilt, hvernig túlka beri bann gegn vöxtum, og bankar hafa fundið leiðir til að komast í kringum það (Trúarbrögð mannkyns, 3. útg.: 359).
Kóraninn kveður einnig á um refsingar afbrota. Sums staðar hafa lögmál sharía náð völdum. Þar eru refsingar harðar, hórsekir eru teknir af lífi eða hýddir opinberlega og þjófar handhöggnir. Í Saúdí-Arabíu var fyrir nokkrum árum lögtekið, að böðull skyldi ekki framar höggva hönd af þjófi með öxi, heldur skyldi læknir annast aðgerðina og deyfa áður (Trúarbrögð mannkyns, 3. útg.: 359).
Meðal þeirra ákvæða helgilaganna, sem almennt er fylgt í islömskum löndum, er hjónabandsbálkurinn. Leyft er að kvænast kristnum konum og júðskum en ekki þeim, sem eru fjölgyðistrúar. Islömsk kona má ekki giftast öðrum en trúbróður. Sá sem á fleira en eina konu skal hafa jafnt við þær í öllu. Kóraninn segir, að sá sem getur það ekki, skuli láta sér eina nægja. Hafa menn haldið því fram, að með þessum orðum hafi Múhameð boðað einkvæni í raun, því fáir geti verið jafngóðir mörgum konum (Trúarbrögð mannkyns, 3. útg.: 359). En fordæmi hans á þessu sviði var í engu samræmi við fyrirmælin. Eins og áður segir átti hann sjálfur níu eiginkonur samtímis sem og allmargar ambáttir (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 323).
Samkvæmt islömskum rétti er manni heimilt að skilja við eiginkonu hvenær sem er en konur geta ekki slitið hjúskap. Fara slit hjúskapar fram með þeim hætti, að maður tjáir konu sinni að þau séu skilin. Það verður að gerast þrívegis til þess að gilt sé og verður þá ekki aftur tekið (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 336).
Fyrir rétti vegur framburður eins karlmanns jafnþungt og tveggja kvenna. Þetta atriði hefur vakið sérstaka athygli umheimsins vegna frétta af réttarhöldum í Pakistan, þar sem konur hafa kært menn sína fyrir barsmíðar eða nauðganir. Sé konan ein til frásagnar og maðurinn neitar er vitnisburður hans tvígildur á móti hennar og hún dæmt til refsingar fyrir ósæmilega kynhegðun og álygar (Trúarbrögð mannkyns, 3. útg.: 359-360).
Hinar ströngu hömlur, sem konur hafa orðið að sæta, byggjast ekki allar á boðum Kóransins, heldur síðari lögskýringum. Múhameð bætti í ýmsu stöðu konunnar. Hann fordæmdi þann sið landa sinna að bera út óvelkomin meybörn og grafa þau lifandi. Hann sagði, að meybörn væru gjöf Allahs eins og sveinbörn. Sá siður að loka konur inni í harem, orðið er arabískt og þýðir bannað, sem og að banna konum að sýna sig utan húss nema huldar þykkri slæðu, eru gamlir siðir sem fléttast hafa inn í þær samfélagsreglur, sem Kóraninn hafði sett (Helstu trúarbrögð heims: 100). Veldi karlmanna á heimilum og utan er stutt þeim rökum, að karlmenn séu stöðugri einstaklingar og tilfinningalega yfirvegaðri en konur. Þegar litið er á röksemdir islamskra kennimanna fyrir því að konur eigi að hylja líkama sinn sem mest og að þær eigi ekki að umgangast karlmenn án þess að þær séu í öruggri fylgd, birtist hins vegar önnur mynd af karlmanninum. Í stað hins stöðuga og yfirvegaða manns er komið hamslaust dýr sem hættulegt er að freista. Hamsleysi karlmannsins er síðan kennt konunni og hún gerð ábyrg fyrir því að menn fái ekki útrás fyrir allar sínar dýrslegu hvatir. Þetta birtist í ýmsum myndum bæði í löggjöf, í viðhorfum karlmanna og siðum. Þar sem þessi rök hafa verið teygð lengst hefur konum verið refsað fyrir að karlmenn hafa nauðgað þeim (Islam: 92).
Margar siðavenjur, sem voru rótgrónar í umhverfi Múhameðs, hafa runnið saman við islam. Þeirra á meðal er umskurnin sem er almenn með múhameðsmönnum þó ekki telji þeir allir, að hún sé nauðsynleg (Helstu trúarbrögð heims: 92). Stúlkur (8-9 ára) eru einnig umskornar í mörgum löndum, en ekki er það löghelgaður siður með múslimum. Þess má geta að Mannfjöldaráðstefnan í Kairó 1994 samþykkti strangt bann við þessari meðferð á stúlkum og áttu fulltrúar múslima þátt í þeirri samþykkt (Trúarbrögð mannkyns, 3. útg.: 358).
Að lokum má geta banns við gerð mynda. Engin af megintrúarbrögðum heimsins er eins skýlaus í afneitun sinni á dýrkun helgra muna og islam. Þetta er partur af því að enginn maður, né nokkur hlutur, getur miðlað milli guðs og manns. Hver og einn maður stendur aleinn frammi fyrir guði og til guðs er ekki unnt að ná með tilbeiðslu muna, eða með þjónustu lifandi presta eða dauðra dýrlinga (Islam: 43). Af þessum ástæðum er bannað að gera myndir af mönnum, englum og dýrum. Myndlistargáfan hefur fengið útrás og vettvang í frábærum skrautletrum (Trúarbrögð mannkyns, 3. útg.: 359). Í listrænni stafagerð og fegrun handrita standa múhameðsmenn flestum framar. Sum handrit Kóransins eru einstök að fegurð. Setningar úr Kóraninum eru hvarvetna skráðar skrautletri, málaðar, skornar í tré, meitlaðar í stein, mótaðar í mósaík, greyptar í messing, silfur eða gull (Helstu trúarbrögð heims: 99).
Islam sem sameiningartákn
Menn berjast sjaldan fyrir trú. Menn berjast fyrir sinn hóp og fyrir sínum hagsmunum. Trúarbrögðin eru hins vegar einn algengasti grundvöllur undir vitund manna um hvaða hópi þeir tilheyra. Og um leið búa þau til óvini úr öðrum hópum (Islam: 178).
Pólitísk endurvakning innan islams á þessari öld er ekki endurvakning á blóðþyrstri trú manna sem hatast við kristna menn og gyðinga, heldur má rekja hana til þeirrar staðreyndar, að snemma á þessari öld var svo komið, að kristin ríki í Evrópu höfðu brotið nær allan heim múslima undir sig með hervaldi. Afrakstur nýlendutímans var upplausn um allar þær álfur sem nú mynda þriðja heiminn. Evrópumenn teiknuðu upp ríki í samræmi við hagmuni sína en þvert á þjóðir, hefðir og menningu. Þessi gerviríki nýlendutímans hafa síðan mörg hver borist á banaspjótum og mörgum þeirra hefur verið stjórnað af öflugustu illmennum hvers tíma, sem oft hafa reitt sig á stuðning Vesturlanda, sem í staðinn hafa setið að efnahagslegum ávinningi (Islam: 179).
Í andstöðu við nýlendustefnu Vesturlanda og í andstöðu við gerviríkin og hagsmunaklíkurnar sem þeim stjórnuðu, hefur islam risið sem sameiningartákn fyrir ólíkar tegundir stjórnmála. Í Afganistan reis þjóðin upp undir merkjum islams gegn nútímalegri tilraun Sovétmanna til nýlendustefnu. Í Íran var gerspilltri keisarastjórn steypt og endi bundinn á aldarlöng áhrif Breta og Bandaríkjamanna. Í Palestínu hefur islam orðið undirstaða baráttu fólks sem föðurlandinu var beinlínis stolið frá. Í Saúdí-Arabíu varð til hreintrúarstefna innan islams sem fest hefur í sessi einhverja íhaldsömustu stjórn jarðarinnar. Í Malasíu er islam stærsti þátturinn í eins konar ríkistrú eða ríkishugmyndafræði, sem er fyrst og fremst tilraun til þess að færa fjármagn og völd í hendur þess helmings íbúa landsins sem er islamskrar trúar og af þjóðerni Malaja. Á Indlandi er islam undirstaða hópvitundar hundrað milljóna manna sem skera sig að engu öðru leyti frá nágrönnum sínum í sama landi. Hins vegar hefur stjórnmálastarf byggt á islam verið bannað í Tyrklandi og Indónesíu. Í síharðnandi baráttu um mat og einföldustu gæði lífsins, sem háð er upp á líf og dauða, hafa trúarbrögðin skipað mönnum þar í flokka, og hjaðningavíg hafa hafist af undarlega smáum tilefnum (Islam: 180-181).
Þannig má fara yfir stóran hluta jarðar þar sem sú mynd blasir við, að islam er í miðju stjórnmálaátaka. Engan samfelldan þráð er hins vegar að finna í þessu, annan en þann að trúin skapar hjá mönnum vitund um hóp og þannig grundvöll baráttu fyrir hagsmunum (Islam: 180-181).
Lokaorð
Því verður ekki neitað að islam hefur verið mótandi afl í sögunni. Fáum árum eftir dauða Múhameðs hafði trú hans flætt yfir öll hin nálægari Austurlönd (Helstu trúarbrögð heims: 85). Nú eru fylgjendur islams nálægt milljarður að tölu og hundruðir milljóna úr þeim hópi taka trú sína af meiri alvöru en títt er að menn geri með sína trú í samfélagi sem okkar (Islam: 30).
Islam er í eðli sínu pólitískari en önnur trúarbrögð. Þannig gæti mikið af þeirri baráttu sem fram fer í nafni islams ekki farið fram með sama hætti undir merkjum annarra trúarbragða. Grunnhugmynd islams er réttlæti á jörðinni en ekki réttlæti á himnum eins og í kristinni trú (Islam: 180-18). Engu að síður er islam í mörgu áþekk kristinni trú og gyðingdómi. Hún boðar gjafmildi og gæsku hvers konar, himnaríki og helvíti sem og opinberanir um væntanlegan heimsendi. Útfærsla hennar hefur þó verið með ýmsu móti eins og sjá má af því sem að framan greinir og má segja að gæskan sé oft á tíðum víðs fjarri.
Í framhaldi af því má spyrja hvort islam, líkt og önnur trúarbrögð, sé í reynd til sem trú á einn guð, kærleika og gæsku til alls og allra. Þegar sagan er skoðuð blasir við ótti og öryggisleysi. Og ef menn vilja vera einlægir og skoða það sem er, burt frá því sem menn helst vilja að sé, þá sjá þeir að það er einmitt þessi ótti manna sem skapað hefur trúarbrögðin. Trúin er í reynd ótti og öryggisleysi.
Bæði kristni og islam geta um sýnir eða vitranir boðbera guðs, Allahs. Múhameð upplifði vitranir hvers konar líkt og Páll postuli sem er í reynd boðberi kristinnar trúar.
Það má öllum ljóst vera að þær vitranir, sýnir og heyrnir, sem Múhameð upplifði, skipa stóran sess í islam, m.a. er Kóraninn afleiðing eða afsprengi þessa og þá um leið allt það sem hér að framan greinir. En spyrja má hver uppruni þessara sýna hafi verið. Hinir ótalmörgu fylgismenn islam segja þær komnar frá Allah. En er það svo? Hvað segir sagan, skoðuð í út frá nútíma þekkingu? Þó heimildum beri ekki saman um veikindi Múhameðs þá verður ekki fram hjá því horft að víða er þess getið að Múhameð hafi verið flogaveikur. Og í dag er vitað að því geta fylgt bæði ofsjónir og heyrnir hvers konar.
Flogaveiki er tiltölulega algeng og einkennist af endurteknum flogaköstum eða flogum. Flog koma þegar eðlileg rafboð heilans truflast skyndilega af háspenntum rafbylgjum sem kvikna ýmist í heilanum öllum eða í hluta hans. Orðið flogaveiki er villandi þar sem ekki er um eiginlegan sjúkdóm að ræða heldur einkenni sem getur haft margvíslegar orsakir. Þar af leiðandi eru flog mörg og margvísleg. Sem dæmi má nefna svokölluð ráðvilluflog (Complex partial flog, Temporal lobe flog, Psychomotor flog) sem orsakast af óeðlilegum rafbylgjum í eða í tengslum við gagnaugalappa heilans (temporal lobe). Viðkomandi skynjar umhverfi sitt á draumkenndan hátt og einnig einkennir einkennilegt, ósjálfrátt atferli þessa gerð floga, s.s. að tala samhengislaust og tómlegt starandi augnaráð (Upplýsingabæklingur Lauf). Ef til vill ekki svo ólíkt manni sem varð frá sér numinn, án þess að ráða við það, þar sem hann stóð á götu úti eða hjá Kaaba og orðin streymdu af vörum hans (Helstu trúarbrögð heims: 86).
Í ljósi þessa má aftur spyrja hvort sagan hefði orðið önnur ef menn hefðu haft þá þekkingu sem nú er og skýrt hefði getað sýnir Múhameðs á þeim tíma er hann lifði þær. Mestar líkur eru á að svo hefði ekki verið. Eðli og afleiðingar flogaveiki eru mönnum vel kunnugar í dag. Sú vitneskja ætti með réttu að breyta viðhorfum manna til trúarinnar. Jafnvel svo að hún liði undir lok í þeirri mynd sem nú er. En því fer fjarri að nokkuð slíkt sé í vændum.
Ný þekking gefur vissulega ný svör. En gömul þekking segir vegi guðs órannsakanlega. Að val á farvegi sé guðs, ekki manna. Og þá um leið að ráðvilluflog sé jafn góður farvegur og hver annar fyrir boðskap guðs til manna. Hverju er hægt að svara slíkum rökum? Ótti manna og þörf fyrir öryggi æðri máttarvalda, guðs, Allah, er slík að menn eru tilbúnir til að leggja niður heilbrigða dómgreind, horfa framhjá öllum skyni gæddum rökum, og skapa sér trúarbrögð. Hver og einn í samræmi við sínar persónulegu þarfir.
Staðreynd málsins er nefnilega sú að menn hafa aldrei geta nýtt sér eigin þekkingu og reynslu sem og reynslu undangenginna kynslóða til að skapa óttalausa veröld. Á öllum tímum hafa verið til menn sem séð hafa eðli trúarbragðanna og nýtt sér þann ótta sem að baki þeim liggur til að beita aðra menn valdi. Þannig hafa trúarbrögðin iðulega orðið stjórntæki misviturra yfirvalda víða um heim.
Í ljósi þessa hljótum við að svara spurningunni, sem við settum fram í byrjun, á þá leið að til að islam, sem og önnur trúarbrögð, gætu orðið mönnum til blessunar yrðu menn að kunna að lesa og nýta sér söguna. Þannig hefur vangeta manna til að nýta þá þekkingu og reynslu sem heimurinn býr yfir valdið því að trúarbrögðin hafa ekki reynst mannkyninu blessun. Og víða má sjá að þau hafa reynst hið mesta böl. Sagan hefur í reynd aldrei kennt mönnum neitt.
ih/95
Heimildaskrá:
Helgi Hálfdánarson þýddi. 1993 KORAN. Rvk., Mál og menning.
Jón Ormur Halldórsson. 1993. Islam, Saga pólitískra trúarbragða, önnur útgáfa. Rvk., Heimskringla, Háskólaforlag Máls og menningar.
Sigurbjörn Einarsson. 1978. Trúarbrögð mannkyns, önnur útgáfa. Rvk., Setberg.
Sigurbjörn Einarsson. 1994. Trúarbrögð mannkyns, þriðja útgáfa. Rvk., Skálholtsútgáfan, útgáfufélag þjóðkirkjunnar.
Sigurbjörn Einarsson sá um íslenska textann. 1962. Helstu trúarbrögð heims. Rvk., Almenna bókafélagið.
Flogaveiki, upplýsingabæklingur. LAUF, Landssamtök áhugafólks um flogaveiki.
1. In the name of God, Most Gracious, Most Merciful.
2. Praise be to God, the Cherisher and Sustainer of the world;
3. Most Gracious, Most Merciful;
4. Master of the Day of Judgment.
5. Thee do we worship, and Thine aid we seek.
6. Show us the straight way,
7. The way of those on whom Thou hast bestowed Thy Grace,
those whose (portion) is not wrath, and who go not astray.
(translation by Abdullah Yusuf Al)
---------------------------
Inngangur
Islam er yngsta trúin í hópi höfuðtrúarbragða mannkyns og jafnframt að mörgu leyti þeirra einföldust og skýrust í dráttum. Hún tignar einn alvaldan guð. Höfundur hennar Múhammeð, var hvorki frelsari né Messías, heldur maður, sem guð hafði valið til þess að flytja nýja trú. Boðskapur hennar er ekki vafinn slungnum rökum. Hann snýst ekki síður um rétt atferli manna í þessu lífi en um örlög þeirra í öðrum heimi (Helstu trúarbrögð heims: 85).
Líkt og í öðrum trúarbrögðum eru boðun og kenningar islams ekki alltaf í samræmi við útfærsluna í hinu daglega lífi manna. Þannig hafa margar þær siðavenjur, sem voru rótgrónar í umhverfi Múhameðs, runnið saman við islam. Islam hefur og tekið til sín síðari tíma lögskýringar og hefur í tímans rás orðið pólitískari en önnur trúarbrögð.
Í þessari grein mun ég reyna að gera þessum trúarbrögðum nokkur skil með þá spurningu í huga hvort þau hafi reynst mannkyninu, böl eða blessun. Til að leita svara við þeirri spurningu mun ég skoða sögu Múhameðs ibn Abdullah, sem óneitanlega verður að teljast upphafsmaður og þá um leið grunnur islams. Í framhaldi af því mun ég og skoða tilurð Kóransins, hinnar helgu bókar islams. En sagan kennir að guð hafi talað til Múhameðs í gegnum erkiengilinn Gabríel, sem bauð honum að læra og hafa yfir vers þau sem mynda Kóraninn. Einnig mun ég skoða samspil trúar og veraldarvafsturs manna í samfélagi trúaðra, sem hefur m.a. að geyma hinar fimm stoðir islams og ýmis konar siðareglur og lagaboð. Og að lokum mun ég skoða þær tvær stefnur sem trúarbrögðin klofnuðu í eftir dauða Múhameðs sem og islam sem sameiningartákn fyrir ólíkar stjórnmálastefnur. En víða um heim hafa samfélög manna þjappað sér saman með og á móti islam.
Múhameð
Múhameð ibn Abdullah fæddist í Mekka árið 570. Lítið er vitað með vissu um líf hans framan af ævi. Hann var einkasonur foreldra sinna. Faðir hans dó áður en sveinninn fæddist. Móðir hans, Amina, kom honum í fóstur til bedúínakonu nokkurrar, en hún skilaði honum aftur úr fóstrinu og bar því við að sér stæði stuggur af flogum sem honum væri gjarnt að fá. Talið er að Múhameð hafi haft krampa eða flogaveiki fram eftir aldri. Móðir Múhameðs andaðist þegar hann var sex vetra. Afi hans, Abd al-Múttalib, tók hann þá í fóstur, en hans naut ekki lengi við, aðeins tvö ár.
Þá tók föðurbróðir Múhameðs, Abú Talib, hann að sér og varð honum óbrigðull vinur upp frá því til æviloka sinna. Bernska hans var honum erfið og skína minningar um hrakningar og örbirgð þess æviskeiðs út úr sumum ummælum Kóransins (Trúarbrögð mannkynsins, 2. útg.: 304-305).
Þess ber að geta að heimildum um flogaveiki Múhameðs ber ekki saman. Telja sumir að í þeim miklu átökum sem kristnir menn áttu í við múslima í aldanna rás hafi orðið til ákveðin mynd á Vesturlöndum af Múhameð, sem sé mjög úr samhengi við sannleikann (Islam: 27-28).
Mekka var trúarleg miðstöð. Þangað sóttu heiðnir Arabar til að taka þátt í trúariðkunum við hina mörgu helgidóma staðarins. Mest var helgin á Kaaba (Ferningur), ferstrendu húsi sem hafði að geyma ýmsar goðamyndir sem og svartan loftstein sem hafði fallið glóandi til jarðar einhvern tíma í fyrndinni. Var hann ginnhelgur í augum Araba (Helstu trúarbrögð heims: 85).
Múhameð var af kynþætti Quarishi-manna, sem voru mestu áhrifamenn í Mekka og höfðu þar öll völd. Hann hafði í uppvexti sínum náin kynni af hinum landlægu trúarsiðum því að Quarishi-menn höfðu vörslu yfir Kaaba og tóku gjöld af pílagrímum sem þangað komu. Einnig heyrði hann og mundi ýmislegt sem kristnir menn og Gyðingar kenndu, sem og sögur úr Biblíunni og ýmsar helgisögur. Allt hafði þetta djúp áhrif á hann, en einkum var honum hugstæð trú Gyðinga á Messías og trú kristinna manna á endurkomu frelsara síns. En ekki öðlaðist hann samt verulega þekkingu á þessum trúarbrögðum og margt sem hann heyrði frá þeim hefur hann misskilið (Helstu trúarbrögð heims: 85).
Engra sérstakra trúarlegra umbrota verður vart hjá Múhameð fram eftir ævi. En þegar hann er um fertugt, tekur umhugsun um yfirvofandi heimsdóm og hugsanlega glötun að leita fast á hann. Þessar hugsanir ollu vaxandi þunglyndi. Hann gerðist einförull og hafðist langdvölum við á fjöllum uppi án svefns og matar. Líkamlegur sjúkleiki virðist og hafa aukið hugraunir hans. Í þessu ástandi fór að bera sýnir fyrir hann og aðrar kynjar sem í fyrstu vöktu með honum ótta og ógn (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 306). En þegar fleiri fylgdu á eftir, sannfærðist hann um, að hann væri spámaður Allah, hins eina sanna guðs (Helstu trúarbrögð heims: 86). Guð birtist ekki Múhameð sjálfur heldur talaði til hans í gegnum erkiengilinn Gabríel, sem bauð Múhameð að læra og hafa yfir vers (Islam: 27).
Múhameð hafði tæplega þrítugur að aldri kvænst auðugri kaupmannsekkju, Khadija. Hún varð fyrst til að trúa vitrunum hans og síðan hvatti hún hann og styrkti af hinum mesta drengskap (Helstu trúarbrögð heims: 86).. Khadija fæddi honum 6 börn, 2 syni og 4 dætur.
Hvorugur sonurinn komst af barnsaldri. Rúqaja, dóttir þeirra, átti Uthman, 3. kalífann, Fatíma, yngsta dóttirin, átti Alí, 4. kalífann. Fatíma var eina barn Múhameðs sem eignaðist afkomendur sem upp komust og varð hún þannig ættmóðir þeirra sem shíítar viðurkenna eina sem lögmæta kalífa (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 305-306).
Auk Khadija var einn af fyrstu fylgismönnum Múhameðs, Abu Bekr, vel metinn kaupmaður. Hann varð fyrsti eftirmaður Múhameðs sem leiðtogi, kalífi islams. Þegar Múhameð var fimmtugur gekk hann að eiga Ajsju, dóttur Abu Bekrs. Hún var þá tólf vetra (Helstu trúarbrögð heims: 86). Alls átti Múhameð níu eiginkonur samtímis og allmargar ambáttir að auki (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 323).
Það er þrennt sem hafa verður í huga varðandi hjónabönd Múhameðs. Í fyrsta lagi voru flest þeirra greinilega pólitísk í eðli sínu. Múhameð gekk að eiga dætur höfðingja sem gengu með ættbálka sína til liðs við spámanninn. Í öðru lagi þótti fjölkvæni leiðandi manna á þessum tíma sjálfsagður hlutur. Og í þriðja lagi er kynlíf litið öðrum augum í islam en í kristinni trú. Í islam er kynlíf talið meðal helstu gersema sem guð gaf mönnum og voru bæði karlmenn og konur hvött til að njóta þess sem best þau máttu, en þó einungis innan hjónabands (Islam: 28).
Í fullan áratug héldu vitranir Múhameðs áfram. Oft varð hann frá sér numinn, án þess að ráða við það, þar sem hann stóð á götu úti eða hjá Kaaba, og streymdu þá orðin af vörum hans. Hann fordæmdi skurðgoðadýrkunina, en hún var ein helsta tekjulind Mekkabúa. Sætti hann því fljótt óvild og hatri kaupmanna sem jafnvel sátu um líf hans (Helstu trúarbrögð heims: 86).
Það kom honum mjög á óvart að kenningum hans skyldi tekið svo fálega þar sem hann taldi sig ekki flytja neina nýlundu. Hann tók þátt í iðkunum helgidómsins Kaaba og þær dyggðir sem hann krafðist í nafni Allahs voru fornar og viðurkenndar drengskapaskyldur, s.s. gjafmildi, greiðasemi, lausn fanga og ættrækni. Einnig vítti hann harðlega útburð meybarna, en samborgurum hans var vel kunnugt að þeir sættu ámæli fyrir þennan sið af hálfu kristinna nágranna sinna og Gyðinga. Nýlundan var fyrst og fremst fólgin í framkomu Múhameðs. Hann var sannfærður um að Allah, guðinn eini, hefði nú loks kallað spámann til að kunngjöra Aröbum vilja sinn og dóm. Mekkabúar létu sér hins vegar fátt um finnast og hentu gaman að honum (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 309-310).
Aðstaða Múhameðs breyttist þegar honum tók að vaxa fylgi. Liðstyrkurinn jók honum dirfsku, en jafnframt óvild andstæðinga hans sem mislíkaði að hann skyldi hóta með eldi og kvölum og vista forfeður þeirra í víti. Spádómar hans um aðsteðjandi ógnir og heimsendi virtust heldur ekki ætla að rætast. Hér var Múhameð lagður vopni sem beit. Hann skýrði spakmæli sín eftir bestu getu og nýjar vitranir leiðréttu sumar eldri. En þetta lenti tíðum í mótsögn og jók aðeins andúðina. Til að milda andstæðinga sína greip hann til þess úrræðis að viðurkenna sum hinna heiðnu goða. Þetta varð honum slíkur álitshnekkir að sumir fylgismenn hans yfirgáfu hann (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 310-311).
Eftir tíu ára starf voru fylgismenn hans orðnir aðeins 60 talsins. Þá svarf svo að, að hann neyddist til að senda nokkurn hluta þeirra úr landi. Sjálfur naut hann ættar sinnar og átti hann tryggð hennar líf að launa (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 311).
Þar kom að Múhameð var hrakinn frá heimaborg sinni, liðlega fimmtugur að aldri, en um sama leyti varð hann fyrir þeim áföllum að Khadija og Abú Talib önduðust bæði sama árið. Fluttist hann með söfnuð sinn frá Mekku til Jahrib, sem síðar nefndist Medinat an nabi (borg spámannsins), stytt í Medína. Þessi atburður, hidsjra, er talinn hafa gerst 15. júlí 622 og er tímatal islams miðað við þessi tímamót (Helstu trúarbrögð heims: 86).
Flóttinn til Medína var í raun ekki neinn afarkostur fyrir Múhameð. Ástæðan fyrir því að hann fór þangað var sú að íbúar Medína báðu hann að koma til borgarinnar og taka þar við völdum. Var þetta vegna langvarandi deilna í borginni sem ógnuðu þar friði (Islam: 48-49). Í Medína varð staða Múhameðs frá upphafi öll önnur en verið hafði í Mekku. Þar var hann fyrst og fremst stjórnmála- og framkvæmdamaður (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 312-313). Opinberanir Múhameðs breyttust nokkuð eftir að hann flúði til Medína. Í stað versa um mikilleik guðs, vonsku hinna ríku í Mekka og dóma guðs yfir mönnum á efsta degi, þá komu fram vers sem höfðu mjög hagnýtt gildi, vers sem fjölluðu um það hvernig menn ættu að skipa samfélag sínu, og hvernig dæma ætti í málum þeirra sem brutu gegn öðru fólki. Þeir sem ekki aðhyllast islam sjá í þessu sönnun fyrir því að Múhameð hafi kallað fram vitranir sínar eftir hentugleikum. Múslimar sjá þetta vitanlega með öðrum augum og benda á, að guð hefur alltaf talað til manna um þá hluti sem þeir hafa þurft að heyra og með þeim hætti að þeir mættu sem best skilja og nýta sér. Versin sem Múhameð flutti mönnum í Medína urðu líka grunnurinn að lögum samfélagsins og að dómum hans sjálfs, sem síðar urðu grunnur að islömskum lögum (Islam: 52).
Höfuðmarkmið Múhameðs var að ná Mekku á sitt vald. Urðu ýmsar skærur með mönnum hans og Mekkubúum og loks gagnger styrjöld. Úrslit voru lengi tvísýn, en árið 630 vann Múhameð fullan sigur og hélt hátíðlega innreið í Mekku. Hann lét eyðileggja allar goðalíkneskjur og helgigripi, þyrmdi aðeins svarta steininum. Hann gerði sér ljóst það gildi, sem þessi helgidómur gat haft fyrir þá trúarlegu og þjóðernislegu sameiningu Araba, sem hann stefndi að (Helstu trúarbrögð heims: 86).
Á næstu tveimur árum tryggði Múhameð trúarleg og veraldleg völd sín í Arabíu, til þeirra hlítar, að við fráfall hans, 8. júní 632, varð hin nýja trú nægilega styrk til þess að hefja sigurför sína (Helstu trúarbrögð heims: 86).
Tvær greinar af sama meiði
Islam hefur greinst í margar stefnur, eins og önnur höfuðtrúarbrögð. Þegar eftir dauða Múhameðs blossaði upp ágreiningur um val eftirmanna Múhameðs og úr varð sundurþykki sem klauf islam í tvær deildir (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 327).
Múhameð gat ekki átt sér eftirmann í spámennsku, hann var síðastur slíkra manna. Hann hafði hins vegar einnig verið leiðtogi samfélagsins og í það hlutverk varð að velja annan mann. Nokkrir menn komu saman og völdu Abu Bakr, einn af nánustu fylgismönnum spámannsins sem leiðtoga múslima. Það lá fyrir frá upphafi að Abu Bakr hafði ekki kennivald og að hann var einungis valinn til pólitískra leiðtogastarfa. Þó Abu Bakr væri tæpast umdeildur maður, hann var tengdafaðir Múhameðs, af hinni valdamiklu Quarishi ætt og einn af fyrstu fylgismönnum islams, var engu að síður þegar í upphafi nokkur óánægja með að Alí, tengdasonur spámannsins, varð ekki fyrir valinu. Alí var mikill trúmaður og miklu líklegri en Abu Bakr til að veita samfélaginu trúarlega forustu (Islam: 61-63).
Sú staðreynd að Alí var ekki valinn og svo hitt, að engar fastar reglur voru til um val leiðtoga átti hvort tveggja, og sitt með hvorum hætti, eftir að verða ráðandi um þróun islams. Hvað Alí varðaði náði hann á endanum að verða leiðtogi samfélagsins, en við þá atburði sem því tengdust varð örlagaríkur klofningur í islam, skilin milli shía siðar og súnní siðar. Þrír menn áttu þó eftir að gegna þessu embætti áður en röðin kom að Alí, og á þeim tíma þandist veldi múslima svo ört út að einungis örfáar hliðstæður er að finna í sögu mannkyns (Islam: 63).
Abu Bakr naut aðeins við í tvö ár. Í samráði við leiðtoga Quarishi ættbálksins tilnefndi hann sjálfur, Umar, arftaka sinn. Umar var sérlega hæfur stjórnandi og strangur maður í trúmálum. Hann stjórnaði í tíu ár og á þeim tíma gerbreyttust valdahlutföll og eðli heimsstjórnmála svo að fáar hliðstæður er að finna í sögunni. Mesta stórveldi þess tíma, sassanid veldið í Persíu og Írak, hrundi og féll í hendur múslima og einnig sigruðu múslimar heri hins stórveldisins, Býsans, og tóku Sýrland, Palestínu og Egyptaland. Um leið var lagður grunnur að því alþjóðakerfi í verslun og menningarsamskiptum sem átti eftir að skipa stærstan hluta heimsins mestu máli, uns siglingaveldi Evrópu hófu nýlendusókn sína nær þúsund árum síðar (Islam: 63-64).
Umar féll fyrir persneskum launmorðingja. Hann hafði skipað sex menn til þess að velja eftirmann sinn. Uthman, af Umayad ættinni í Mekka og tengdasonur Múhameðs, var valinn. Hann lét m.a. lögfesta texta Kóransins (Trúarbrögð mannkyns: 326). Á tólf ára ferli Uthmans sem kalífa hafði ríkið þanist út örar en skipulag þess leyfði með góðu móti og margt af því sem Umar hafði haldið í skefjum fór nú úrskeiðis. Undirrót margs af þessu voru deilur um hvernig skipta skyldi þeim mikla feng sem tiltölulega fámennu samfélagi araba frá Mekka og Medína hafði hlotnast með hinu nýja heimsveldi. Á tímum Uthmans fóru menn frá þessum tveimur borgum að setjast að utan sinna heimaslóða, ekki síst á því svæði þar sem nú er Írak. Þar gerðust þeir yfirstétt í óþökk þeirra sem fyrir voru. Einnig kom upp óánægja meðal hermanna með það hvernig ránsfeng og gæðum sigraðra landa var skipt. Eitt ágreiningsefnið í viðbót var vaxandi hagur Umayad ættarinnar, sem Uthman þótti hygla langt umfram það sem margir þoldu. Þar kom að óánægðir hermenn létu til skarar skríða gegn kalífanum og myrtu Uthman. Alí, eiginmaður Fatímu Múhameðsdóttur, var þá útnefndur kalífi, bæði af uppreisnarmönnum og eins af forustumönnum í Medína (Islam: 66-67).
Þetta var árið 656, eða árið 34 að islömsku tímatali. Tuttugu og fjögur ár voru liðin frá dauða Múhameðs. Fjórir menn höfðu verið valdir til kalífadóms og enginn þeirra með sama hætti. Fram til valdatöku Alís hafði heimsveldi múslima þanist enn til austurs og náði nú allt til vesturhluta núverandi Pakistans, til Afganistans og allt til syðstu hluta þess svæðis í kringum Kaspíahaf sem nú tilheyrir Sovétríkjunum (Islam: 66).
Alí sneri strax til Mesópótamíu til borgarinnar Kufa þar sem hann átti margt fylgismanna. Andstaða gegn honum magnaðist, einkum í Mekka og þaðan kom krafa um að Alí fordæmdi morðið á Uthman. Alí neitaði og það ásamt fleiru leiddi til þess að mikill her var sendur til höfuðs honum. Til bardaga kom við borgina Basra. Alí hafði sigur en naut hans ekki lengi. Leiðtogar Umayad ættarinnar fóru fyrir andstöðu gegn kalífanum. Alí reyndi að brjóta þessa andstöðu niður með því að senda her til Damaskus þar sem óvinir hans höfðu komið sér fyrir. Herir þeirra mættust áður en þangað var komið og allt útlit var fyrir að Alí hefði úrslitasigur. Andstæðingar hans brugðu á það ráð að festa blöð úr Kóraninum á spjót sín og biðja um sættir. Alí vildi ekki ráðast gegn þeim við þessar aðstæður og féllst á gerðardóm í deilum sínum við Umayadmenn. Gerðin féll Alí í óhag. Alí gat ekki fellt sig við niðurstöður dómsins. Úr þessu varð deila þar sem forustumenn í Egyptalandi og Sýrlandi tóku afstöðu með Umayad ættinni og þeim sem hún útnefndi sem nýjan kalífa en Alí hélt völdum þar sem nú er Írak. Alí var myrtur í borginni Kufa árið 661, fimm árum eftir að hann hafði veri útnefndur kalífi (Islam: 66-67).
Þess má til gamans geta að til gerðardómsins og til þess vopnahlés sem Alí samþykkti að fylgdi gerðinni vitnaði ayatollah Kohmeni meira en 13 öldum síðar þegar hann neitaði að fallast á vopnahlé og milligöngu sáttasemjara í stríðinu við Írak. Khomeni sagði slæma reynslu af slíku ráðslagi og átti þar við þá atburði sem hér er lýst og endalok Alís (Islam: 67).
Með Alí lauk fyrsta kaflanum í sögu islam og heimsveldis múslima í Miðausturlöndum. Að honum föllnum tók fulltrúi Umayad ættarinnar við völdum. Fylgismenn Alís vildu ekki sætta sig við það sem þeir álitu vanhelgan kalífadóm. Arabískt orð fyrir fylgismenn eða flokk er shia, og af því dregur annar meginmeiður islams nafn sitt. Shíítar, upphaflega shi'at Ali, fylgismenn Alís telja að Alí hafi verið eini réttmæti kalífinn af þeim sem því embætti hafa gegnt. Réttmæta arftaka hans telja þeir síðan hafa verið syni hans, Hussain og Hassan, sem báðir létu lífið fljótlega eftir dauða föður þeirra (Islam 67-68).
Shíítar túlka Kóraninn oft á annan veg en súnnítar, enda telja þeir að Uthman, hafi vikið til orðum og skotið undan ummælum af vörum spámannsins, sem lutu að tign Alís. Þeir auka við trúarjátninguna orðunum, „Ali er vali (trúnaðarmaður eða vinur) Allahs“ (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 329). Í súnní islam, sem kenndur er við hefðina eða hinn troðna veg, sunni, er Kóraninn bók sem menn geta skilið með lestri og lærdómi. Í henni er ekkert sem er venjulegum mönnum beinlínis hulið. Grundvallarhugmynd shííta er hins vegar sú að þó Múhameð hafi verið síðastur spámanna, hafi hann átt sér andlega arftaka. Þessir arftakar sem eru kallaðir imam, eru innblásnir menn, sem hafa meira innsæi í eðli guðdómsins en aðrir menn og geta því túlkað Kóraninn (Islam: 68).
Shíítar telja trúna á imama vera 6. stoð islams. Þá hefur hins vegar greint á um það, hverjir hafi verið réttir imamar. Hafa þeir klofnað í marga flokka um þetta en helstir þeirra eru sjöungar og tólfungar. Sjöungar telja að réttir imamar hafi verið sjö. Hafa þeir löngum starfað í leyndum og látið ógn af sér standa með skipulögðum morðum og skemmdum. Sums staðar hafa þeir náð völdum um sinn, t.d. réðu þeir lengi ríkjum á Egyptalandi (Trúarbrögð mannkyns: 2. útg.: 328). Í stærstu grein shía siðar, sem er opinber trú í Íran, urðu þekktir imamar tólf. Sá tólfti hvarf og er hulinn mönnum en mun koma fram til að leiða mannkynið af villigötum (Islam: 68). Þessi trú að guðlegir imamar starfi í leyndum og vonin um endurkomu þeirra, er sameiginleg öllum hinum mörgu shíaflokkum (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 329).
afa margir komið fram á ýmsum tímum sem töldu sig vera imam. Trúin á endurkomu imams tengdist snemma hinni almennu, islömsku kenningu um mahdi, fullkominn leiðtoga, sem koma muni að heimslokum. Er Múhameð borinn fyrir því að á efstu dögum veraldar muni koma fram maður af hans ætt og samnefndur honum og setja á fót ríki réttlætis og friðar (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 329).
Shíítar bíða þess, að aðstæður skapist til þess, að imam fái að leiða þjóðfélagið. Þeir vita að á meðal þeirra er andlegur maður, sem ekki fær að stjórna, en er þarna samt og kennir hinn eina rétta veg. Sú þversögn er því sögð um shííta, að þeir geti í senn betur sætt sig við óguðlegt vald og séu því síður líklegir til stjórnmálavafsturs, og svo hitt að sjái þeir möguleika til þess að steypa þessu valdi í þágu kennimanns, séu þeir reiðubúnir að líða píslavætti fyrir byltingu. Mörgum þótti byltingin í Íran og forsaga hennar sanna vel þessa skoðun. Í þessum sérkennum shía siðar er einnig unnt að skilja það ægivald sem Khomeni hafði yfir þjóð sinni, því þó hann teldi ekki sjálfan sig meðal hinna útvöldu imama, tók íranska þjóðin honum sem slíkum. Í þessu er einnig að finna skýringar á sterkri stöðu kennimanna í Íran. Þar sem helg bók þarfnast túlkunar og þar sem kennivald er til meðal manna rís upp einhvers konar prestastétt (Islam: 68-69).
Kóraninn
Kóraninn, Quran, er hin helga bók islams. Orðið Quran þýðir að hafa yfir, mæla fram eða endurtaka texta og vísar til þess að guð hafi talað til Múhameðs í gegnum erkiengilinn Gabríel, sem bauð honum að læra og hafa yfir vers þau sem mynda Kóraninn. Múhameð var því ekki höfundur Kóransins heldur var hann maðurinn sem lærði hann af guði (Islam: 27). Það er ekki kunnugt hvort Kóraninn var allur skráður meðan Múhameð var á lífi (Helstu trúarbrögð heims 86). Eftir dauða hans beitti Abu Bekr sér fyrir því að skráðum heimildum um vitranir hans væri safnað og þær ritaðar á eina bók. Textum bar ekki saman og olli það deilum. Var þá tekin ákvörðun um hvaða texti skyldi talinn gildur á hverjum kafla. Öllum afbrigðilegum eintökum var brennt (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 318).
Kóraninn er allmikil bók en þó mun styttri en Biblían. Í venjulegri pappírskilju er bókin eitthvað nálægt 300 bls. Hún er í 114 köflum, súra, og inniheldur hver þeirra nokkurn fjölda versa. Köflunum er raðað eftir lengd og eru þeir lengstu fremst. Þeir fyrstu eru settir saman úr hundrað til þrjúhundruð versum, að fyrstu súrunni, al Fatiha, undanskildri, en þeir síðustu hafa einungis fáein vers (Islam: 31). Allir nema einn hefjast á orðunum „Í nafni Allahs, hins milda, miskunnsama“ (Helstu trúarbrögð heims: 87).
Fyrsta súra Kóransins, al Fatiha, Upphaf, stundum nefnd Faðir vor islams, er sjálfsagður liður í hverri bænagjörð, hvort sem hún fer fram í einrúmi eða opinberlega. Og öllum meiri háttar athöfnum lýkur með því að farið er með hana (Helstu trúarbrögð heims: 103).
Í 83. súru boðaði Múhameð, að gjörðir manna væru færðar í tvær bækur, Sidsjin og Illijun. Í Sidsjin er skráð það, sem vondir menn og illir andar aðhafast. Þeir sem eru skráðir þar, verða dæmdir til helvítis fyrir illvirki sín. Í Illijun er nöfn réttlátra skráð og fá þeir laun sín á himni. Launin eru m.a. fólgin í því, að þá fá þeir að neyta víns, sem þeim var bannað á jörð, og gleðjast yfir vítum vantrúaðra (Helstu trúarbrögð heims: 103).
Almennt er talið að þrjár síðustu súrur Kóransins séu meðal fyrstu vitrana spámannsins. Hin fyrsta þeirra Eining, er höfð í sérstökum heiðri af múselmönnum, því að spámaðurinn sagði eitt sinn, að hún væri jafnmikils virði og þriðjungur Kóransins (Helstu trúarbrögð heims: 104).
112. ÞÁTTUR — Eining
(Opinberun í Mekku)
Í nafni Allah hins milda og miskunnsama.
Seg þú: „Allah er einn, hinn Eilífi Guð. Hvorki hefur Hann getið neinn, né verið af neinum getinn. Enginn er Honum jafn.“
(KÓRAN, bls. 417)
Hinar súrurnar tvær, Dögun (Morgunsárið) og Menn (Mannkyn), eru bænir. Dögun á að reka óttann við hið óþekkta á flótta og Menn er bæn um hjálp gegn hinu illa í eigin hjarta, hjá öðrum mönnum og öndum (Helstu trúarbrögð heims: 104).
Kóraninn kennir að Allah sé miskunnsamur. Miskunnarinn er eitt algengasta heiti hans. Hann hefur skapað manninn og veitir honum öll lífsgæði. Ofan á allar gjafir náttúrunnar hefur hann veitt manninum vitneskju um sig og ekki látið hann velkjast í myrkri. Því er trúin ekki aðeins skyldukvöð heldur og þakkarskylda. Auk mannanna hefur Allah skapað anda, djimm, og engla. Mennirnir eru skapaðir af mold, englarnir af eldi (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 320-321). Kóraninn lýsir englum sem andlegum verum í þjónustu guðs. Þeir hafa engan sjálfstæðan vilja og eru ekki hluti af guðdóminum sjálfum með öðrum hætti en annað í heiminum. Sérstaklega er tekið fram, að þeir geti ekki annast milligöngu milli guðs og manna og að ekki megi biðja til þeirra eða dýrka þá (Islam: 34). Gengur þetta þvert á þá staðhæfingu að erkiengillinn Gabríel hafi boðað Múhameð orð guðs.
Í Kóraninum eru margar helgisögur og arfsagnir, sem kunnar eru frá Biblíunni eða sprottnar úr jarðvegi arabískrar heiðni (Helstu trúarbrögð heims: 86). Kóraninn getur margra spámanna í tímans rás. Þeir spámenn sem viðurkenndir eru í Kóraninum eru nær þrjátíu og margir þeirra vel kunnir kristnum mönnum og gyðingum. Adam var bæði fyrsti maðurinn og fyrsti spámaðurinn. Síðar kom Abraham, ættfaðir gyðinga og araba, þar á eftir spámenn Biblíunnar, s.s. Móse, og ýmsir spámenn araba, sem sumir hverjir eru lítið eða ekki þekktir af öðrum heimildum. Hver þessara spámanna flutti mannkyninu boðskap sem viðkomandi samfélag átti að geta skilið, en enginn þessara manna flutti hins vegar það sem kalla mætti tæmandi skilaboð, eða síðasta orðið frá guði. Það gerði hins vegar Múhameð. Hann er, Í islamskri trú, síðasti spámaður guðs á jörðinni. Hann er innsiglið á boðskap guðs til manna, og við Kóraninn er því engu að bæta. Kóraninn er þannig viðbót við áður fluttar spásagnir en um leið lokaorð guðs til manna (Islam: 36).
Jesús á að hafa boðað komu Múhameðs (súra 61,6; 3, 43). Um það er stuðst við vitneskju um ummæli Jóhannesarguðspjalls um huggarann (Jóh. 14,16) og þau talin eiga við Múhameð. Síðari tíma guðfræðingar islams hafa rökfært þetta með því, að kristnir menn hafi vísvitandi breytt gríska orðinu periklytis, en það þýðir ahmed, frægur, (þ.e. Múhameð) á arabísku, í parakletos, huggari (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 322).
Eitt guðfræðilegt grundvallaratriði í heimsmynd múslima, sem er annað en í kristinni trú, er það sem múslimar nefna einingu guðdómsins, tauhid á arabísku. Þrenningarkenning kristninnar gengur þvert á guðsmynd múslima. Fyrir þá er kenningin um þríeinan guð, þrjár persónur í einum guðdómi, mannlegur tilbúningur og villandi flækja á einföldum veruleika. Tauhid, eining guðdómsins er eitt mikilvægasta guðfræðilega hugtak islams og er ein undirstaða þess, að ekki má dýrka menn, þar á meðal ekki spámenn, meinta dýrlinga, eða meinta helga staði og helga muni (Islam: 32-33).
Hver maður sem játar islam, trúir því að Kóraninn sé guðleg opinberun. Á henni byggist löggjöf og réttarfar (Helstu trúarbrögð heims: 86-87). Þeir sem kunnir eru arabísku nógu vel til að meta fegurð texta og hrynjandi máls eru yfirleitt á því að fegurra verk hafi ekki síðar verið samið á þessa tungu, og er þó af miklu að taka í arabískri ljóðlist. Þýddur á aðrar tungur missir Kóraninn mikið af þessum töfrum sínum, og fyrir flesta Evrópumenn er hann tyrfin lesning og erfiður aðgöngu (Islam: 31-32). Engu að síður er kenning Kóransins einföld í kjarna sínum. Guð er einn, skapari og dómari heimsins. Á efsta degi mun öllum stefnt fyrir dómstól hans (Helstu trúarbrögð heims: 87).
Samfélag trúaðra
Islam er miklu meira en ytri trúarreglur. Trúin grípur inn á öll svið lífsins, hún stjórnar hugsun og athöfnum í slíkum mæli, að vart á sinn líka á Vesturlöndum. Lykillinn að valdi hennar er fólginn í orðinu islam, sem þýðir undirgefni, þ.e. undir vilja guðs. Múslem eða músel-maður er af sama stofni og þýðir undirgefinn, auðsveipur guði (Helstu trúarbrögð heims: 85).
Það hugtak sem Múhameð notaði um samfélag trúaðra er umma, eitt lykilhugtak trúar og stjórnmála í löndum múslima. Allir múslimar eru meðlimir og jafn háir innan umma, hvar sem þeir kunna að ala manninn. Enda eru hvorki vegtyllur né valdakerfi innan þessa samfélags trúaðra (Islam: 50).
Samfélag múslima skyldi þó hafa einn leiðtoga valinn af umma, þó reglur væru ekki til um hvernig það ætti að gerast. Leiðtoginn fékk titilinn kalífi, khalifa, og hélst sá titill oftast í notkun allt fram yfir árið 1920. Að sögn Kóransins eru allir menn kalífar, það er stjórnendur í umboði guðs á jörð. Kalífi gat aðeins verið einn. Hann átti ekki að vera trúarleiðtogi, en engu að síður átti hann að stjórna samfélaginu í samræmi við islamska trú, og því hlaut hann að vera trúmaður og maður sem þekkti lög islams (Islam: 64).
Engin önnur eining í samfélaginu, ættbálkur, borg eða þjóð má kljúfa umma og reisa landamæri innan þessa samfélags trúaðra. Öll landamæri milli þjóða eru því gegn boðum Kóransins. Það hefur hins vegar gengið á ýmsu hvað þetta varðar í sögu islamskra samfélaga, og nú á tímum eru ríki múslima um það bil þrjátíu talsins. Umma er þannig margklofin og var það oft í fortíðinni einnig (Islam: 51-52).
Hinar fimm stoðir islams
Múhameð gerði ekki ráð fyrir neinum prestum í söfnuði sínum. En hann lagði fylgismönnum sínum skyldur á herðar, sem þeim ber að halda skilyrðislaust. Þessar skyldur eru hinar fimm stoðir eða hornsteinar islams, rukn, á arabísku (Helstu trúarbrögð heims: 89).
Fyrst er trúarjátningin, shahada, en hún er svona: Það er enginn guð nema Allah, Múhameð var sendiboði hans, la ilaha illa’llah muhammadun rasulu’llah, á arabísku. Til þess að verða múslimi nægir að hafa yfir þessa setningu á arabísku í áheyrn annarra. Eftir það er trúin milli manns og guðs og enginn þess umkominn að saka manninn um villutrú eða vantrú (Islam: 53).
Í öðru lagi er bænin, salaht. Bænina er ekki að finna í Kóraninum, né heldur er þar ákvæði um fjölda bæna á degi hverjum. Múhameð kenndi mönnum að biðja og hefð hans hefur lifað til þessa dags (Islam: 53). Fimm sinnum á dag skal maður gjöra bæn sína, um sólarupprás, á hádegi, um sólarlag, eftir sólsetur og um dagsetur. Andliti skal snúa til Mekku. Helst skal bænin flutt í mosku, ef því verður við komið, ella hvar sem er (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 329-330).
Þriðja skyldan er eignaskattur til góðgerðarmála, zakat. Hefðin hefur verið sú, að menn greiði 2.5% af eign sinni á ári hverju til þurfandi samborgara, en sums staðar hefur tekjuskattur komið í stað eignaskatts. Framkvæmdin hefur verið með margvíslegu móti. Sums staðar hefur þessi skattur skipt verulegu máli og runnið í sameiginlegan sjóð í umsjá kennimanna eða ríkisvalds. Annars staðar hefur lítið verið eftir þessu farið, eða þá að framkvæmdin hefur verið einstaklingsbundin. Skatturinn hefur líka oft verið tengdur moskum og valdi kennimanna og þannig myndað efnahaglega stoð undir pólitísk áhrif hinna lærðu manna islams, ulama (Islam: 54).
Fjórða skyldan er fastan, sawm. Í níunda mánuði ársins, Ramadan, skal fasta hvern dag, þ.e. ekki bragða vott né þurrt frá lýsingu til dimmumóta (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 329-330). Samkvæmt Kóraninum fékk spámaðurinn fyrstu vitrun sína í þessum mánuði. Ramada-fastan er mörgum múhameðsmönnum sú trúarskylda, sem þeir gæta af mestum trúnaði. Þegar Ramadan er liðinn kemur hátíð föstuslitanna. Þá flytja menn þakkarbænir og skiptast á gjöfum (Helstu trúarbrögð heims: 89-91).
Fimmta stoðin er pílagrímsferð til Mekka, haj. Þetta síðasta grundvallaratriði kom til rétt fyrir dauða Múhameðs, sem fór pílagrímsferð til helgra staða í Mekka og Arafat rétt fyrir dauða sinn. Skýrt er tekið fram, að einungis þeir sem efni hafa á slíkri ferð megi í hana leggja. Mönnum er bannað að setja sig í erfiðar skuldir til að fara þessa ferð og um leið undirstrikaði Múhameð, að enginn maður væri minni fyrir guði þó hann réði ekki við þetta ferðalag. Mikill fjöldi múslima hefur hins vegar lagt líf sitt í hættu í aldanna rás á erfiðum ferðum til Mekka (Islam: 55).
Eins og áður segir þá telja shíítar trúna á imama sjöttu stoð islams. Aðrir telja jihad, heilagt stríð, sjöttu stoð islams (Trúarbrögð mannkyns, 3.útg.: 358). Strangt til tekið vísar jihad til einarðrar baráttu fyrir trú múslima, hvort sem það er einstaklingsbundin barátta innra með manninum og gegn freistingum, eða baráttu margra manna með rökum, eða með vopnum gegn andstæðingum trúarinnar. Í daglegri notkun vísar það hins vegar til stríðs til varnar trúnni. Heilagt stríð er hluti af varnarkerfi trúarinnar en ekki hluti af tilraunum til útbreiðslu hennar. Hugsunin á bak við þetta er sú, að þó einn maður eigi ekki að taka líf annars manns, þá sé velferð samfélags hinna trúuðu mikilvægara en líf einstakra manna. Sé samfélaginu ógnað er það beinlínis skylda manna að verja það með lífi sínu. Hins vegar er það ekki skylda manna að taka þátt í jihad, ef sjálfboðaliðar koma fram og þeir reynast þess megnugir að verja samfélagið. Með þeirri fórn sinni öðlast sjálfboðaliðarnir velþóknun guðs, en samfélagið er um leið leyst undan þeirri skyldu sinni að verjast (Islam: 93-94).
Í ákvæðum af þessu tagi og hugmyndum þeim tengdum má stundum skilja eðli skæruhernaðar í nafni trúarinnar og samband aðila í samfélaginu við menn sem stundum eru nefndir hryðjuverkamenn á Vesturlöndum, en eru í sínum heimalöndum taldir hermenn í heilögu stríði gegn árás útlendra stórvelda á samfélag múslima (Islam: 94).
Siðareglur og lagaboð
Auk hinna fimm höfuðboða um trúarlíf hefur Kóraninn að geyma fjölmargar siðareglur og lagaboð. Mörg lagaboð eru sett fram sem skyldur manns gagnvart honum sjálfum. Sem dæmi um þetta eru bann við áfengisdrykkju, neyslu eiturlyfja, neyslu svínakjöts, bann við iðjuleysi og bann við því, að menn svelti þarfir sínar til kynlífs með óeðlilegum hætti, eða stundi kynlíf á þann máta, að þeir hljóti meiðsli af á anda eða líkama. Öll eru þessi bönn af sömu rót. Þetta er skilningur múslima á því hvað er óheppilegt líkama og anda. Bann við neyslu svínakjöts, sem einnig gildir í gyðingadómi, er talið hafa komið til vegna sjúkdómahættu tengdu svínakjöti í hitum Miðausturlanda. Bæði áfengi og eiturlyf eru bönnuð í öllum helstu trúarbrögðum heims, nema í kristni og gyðingdómi og af þeim ástæðum að þessi efni sljóvga dómgreind og skynfæri manna. Í islam eru menn hvattir til að njóta kynlífs, andstætt kristinni trú sem boðar að æðra sé að forðast kynlíf en njóta þess (Islam: 86-87).
Einnig er ýmislegt bannað vegna þeirra skyldna sem menn hafa gagnvart öðru fólki. Sumt af því er bannað í öllum lagakerfum heimsins eins og þjófnaður og morð, annað víðast hvar, svo sem rógburður, mútur og falsanir, en annað óvíða, svo sem bann islams gegn vöxtum við peningalánum, bann við happdrættum og fjárhættuspili (Islam: 88). Það er þó umdeilt, hvernig túlka beri bann gegn vöxtum, og bankar hafa fundið leiðir til að komast í kringum það (Trúarbrögð mannkyns, 3. útg.: 359).
Kóraninn kveður einnig á um refsingar afbrota. Sums staðar hafa lögmál sharía náð völdum. Þar eru refsingar harðar, hórsekir eru teknir af lífi eða hýddir opinberlega og þjófar handhöggnir. Í Saúdí-Arabíu var fyrir nokkrum árum lögtekið, að böðull skyldi ekki framar höggva hönd af þjófi með öxi, heldur skyldi læknir annast aðgerðina og deyfa áður (Trúarbrögð mannkyns, 3. útg.: 359).
Meðal þeirra ákvæða helgilaganna, sem almennt er fylgt í islömskum löndum, er hjónabandsbálkurinn. Leyft er að kvænast kristnum konum og júðskum en ekki þeim, sem eru fjölgyðistrúar. Islömsk kona má ekki giftast öðrum en trúbróður. Sá sem á fleira en eina konu skal hafa jafnt við þær í öllu. Kóraninn segir, að sá sem getur það ekki, skuli láta sér eina nægja. Hafa menn haldið því fram, að með þessum orðum hafi Múhameð boðað einkvæni í raun, því fáir geti verið jafngóðir mörgum konum (Trúarbrögð mannkyns, 3. útg.: 359). En fordæmi hans á þessu sviði var í engu samræmi við fyrirmælin. Eins og áður segir átti hann sjálfur níu eiginkonur samtímis sem og allmargar ambáttir (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 323).
Samkvæmt islömskum rétti er manni heimilt að skilja við eiginkonu hvenær sem er en konur geta ekki slitið hjúskap. Fara slit hjúskapar fram með þeim hætti, að maður tjáir konu sinni að þau séu skilin. Það verður að gerast þrívegis til þess að gilt sé og verður þá ekki aftur tekið (Trúarbrögð mannkyns, 2. útg.: 336).
Fyrir rétti vegur framburður eins karlmanns jafnþungt og tveggja kvenna. Þetta atriði hefur vakið sérstaka athygli umheimsins vegna frétta af réttarhöldum í Pakistan, þar sem konur hafa kært menn sína fyrir barsmíðar eða nauðganir. Sé konan ein til frásagnar og maðurinn neitar er vitnisburður hans tvígildur á móti hennar og hún dæmt til refsingar fyrir ósæmilega kynhegðun og álygar (Trúarbrögð mannkyns, 3. útg.: 359-360).
Hinar ströngu hömlur, sem konur hafa orðið að sæta, byggjast ekki allar á boðum Kóransins, heldur síðari lögskýringum. Múhameð bætti í ýmsu stöðu konunnar. Hann fordæmdi þann sið landa sinna að bera út óvelkomin meybörn og grafa þau lifandi. Hann sagði, að meybörn væru gjöf Allahs eins og sveinbörn. Sá siður að loka konur inni í harem, orðið er arabískt og þýðir bannað, sem og að banna konum að sýna sig utan húss nema huldar þykkri slæðu, eru gamlir siðir sem fléttast hafa inn í þær samfélagsreglur, sem Kóraninn hafði sett (Helstu trúarbrögð heims: 100). Veldi karlmanna á heimilum og utan er stutt þeim rökum, að karlmenn séu stöðugri einstaklingar og tilfinningalega yfirvegaðri en konur. Þegar litið er á röksemdir islamskra kennimanna fyrir því að konur eigi að hylja líkama sinn sem mest og að þær eigi ekki að umgangast karlmenn án þess að þær séu í öruggri fylgd, birtist hins vegar önnur mynd af karlmanninum. Í stað hins stöðuga og yfirvegaða manns er komið hamslaust dýr sem hættulegt er að freista. Hamsleysi karlmannsins er síðan kennt konunni og hún gerð ábyrg fyrir því að menn fái ekki útrás fyrir allar sínar dýrslegu hvatir. Þetta birtist í ýmsum myndum bæði í löggjöf, í viðhorfum karlmanna og siðum. Þar sem þessi rök hafa verið teygð lengst hefur konum verið refsað fyrir að karlmenn hafa nauðgað þeim (Islam: 92).
Margar siðavenjur, sem voru rótgrónar í umhverfi Múhameðs, hafa runnið saman við islam. Þeirra á meðal er umskurnin sem er almenn með múhameðsmönnum þó ekki telji þeir allir, að hún sé nauðsynleg (Helstu trúarbrögð heims: 92). Stúlkur (8-9 ára) eru einnig umskornar í mörgum löndum, en ekki er það löghelgaður siður með múslimum. Þess má geta að Mannfjöldaráðstefnan í Kairó 1994 samþykkti strangt bann við þessari meðferð á stúlkum og áttu fulltrúar múslima þátt í þeirri samþykkt (Trúarbrögð mannkyns, 3. útg.: 358).
Að lokum má geta banns við gerð mynda. Engin af megintrúarbrögðum heimsins er eins skýlaus í afneitun sinni á dýrkun helgra muna og islam. Þetta er partur af því að enginn maður, né nokkur hlutur, getur miðlað milli guðs og manns. Hver og einn maður stendur aleinn frammi fyrir guði og til guðs er ekki unnt að ná með tilbeiðslu muna, eða með þjónustu lifandi presta eða dauðra dýrlinga (Islam: 43). Af þessum ástæðum er bannað að gera myndir af mönnum, englum og dýrum. Myndlistargáfan hefur fengið útrás og vettvang í frábærum skrautletrum (Trúarbrögð mannkyns, 3. útg.: 359). Í listrænni stafagerð og fegrun handrita standa múhameðsmenn flestum framar. Sum handrit Kóransins eru einstök að fegurð. Setningar úr Kóraninum eru hvarvetna skráðar skrautletri, málaðar, skornar í tré, meitlaðar í stein, mótaðar í mósaík, greyptar í messing, silfur eða gull (Helstu trúarbrögð heims: 99).
Islam sem sameiningartákn
Menn berjast sjaldan fyrir trú. Menn berjast fyrir sinn hóp og fyrir sínum hagsmunum. Trúarbrögðin eru hins vegar einn algengasti grundvöllur undir vitund manna um hvaða hópi þeir tilheyra. Og um leið búa þau til óvini úr öðrum hópum (Islam: 178).
Pólitísk endurvakning innan islams á þessari öld er ekki endurvakning á blóðþyrstri trú manna sem hatast við kristna menn og gyðinga, heldur má rekja hana til þeirrar staðreyndar, að snemma á þessari öld var svo komið, að kristin ríki í Evrópu höfðu brotið nær allan heim múslima undir sig með hervaldi. Afrakstur nýlendutímans var upplausn um allar þær álfur sem nú mynda þriðja heiminn. Evrópumenn teiknuðu upp ríki í samræmi við hagmuni sína en þvert á þjóðir, hefðir og menningu. Þessi gerviríki nýlendutímans hafa síðan mörg hver borist á banaspjótum og mörgum þeirra hefur verið stjórnað af öflugustu illmennum hvers tíma, sem oft hafa reitt sig á stuðning Vesturlanda, sem í staðinn hafa setið að efnahagslegum ávinningi (Islam: 179).
Í andstöðu við nýlendustefnu Vesturlanda og í andstöðu við gerviríkin og hagsmunaklíkurnar sem þeim stjórnuðu, hefur islam risið sem sameiningartákn fyrir ólíkar tegundir stjórnmála. Í Afganistan reis þjóðin upp undir merkjum islams gegn nútímalegri tilraun Sovétmanna til nýlendustefnu. Í Íran var gerspilltri keisarastjórn steypt og endi bundinn á aldarlöng áhrif Breta og Bandaríkjamanna. Í Palestínu hefur islam orðið undirstaða baráttu fólks sem föðurlandinu var beinlínis stolið frá. Í Saúdí-Arabíu varð til hreintrúarstefna innan islams sem fest hefur í sessi einhverja íhaldsömustu stjórn jarðarinnar. Í Malasíu er islam stærsti þátturinn í eins konar ríkistrú eða ríkishugmyndafræði, sem er fyrst og fremst tilraun til þess að færa fjármagn og völd í hendur þess helmings íbúa landsins sem er islamskrar trúar og af þjóðerni Malaja. Á Indlandi er islam undirstaða hópvitundar hundrað milljóna manna sem skera sig að engu öðru leyti frá nágrönnum sínum í sama landi. Hins vegar hefur stjórnmálastarf byggt á islam verið bannað í Tyrklandi og Indónesíu. Í síharðnandi baráttu um mat og einföldustu gæði lífsins, sem háð er upp á líf og dauða, hafa trúarbrögðin skipað mönnum þar í flokka, og hjaðningavíg hafa hafist af undarlega smáum tilefnum (Islam: 180-181).
Þannig má fara yfir stóran hluta jarðar þar sem sú mynd blasir við, að islam er í miðju stjórnmálaátaka. Engan samfelldan þráð er hins vegar að finna í þessu, annan en þann að trúin skapar hjá mönnum vitund um hóp og þannig grundvöll baráttu fyrir hagsmunum (Islam: 180-181).
Lokaorð
Því verður ekki neitað að islam hefur verið mótandi afl í sögunni. Fáum árum eftir dauða Múhameðs hafði trú hans flætt yfir öll hin nálægari Austurlönd (Helstu trúarbrögð heims: 85). Nú eru fylgjendur islams nálægt milljarður að tölu og hundruðir milljóna úr þeim hópi taka trú sína af meiri alvöru en títt er að menn geri með sína trú í samfélagi sem okkar (Islam: 30).
Islam er í eðli sínu pólitískari en önnur trúarbrögð. Þannig gæti mikið af þeirri baráttu sem fram fer í nafni islams ekki farið fram með sama hætti undir merkjum annarra trúarbragða. Grunnhugmynd islams er réttlæti á jörðinni en ekki réttlæti á himnum eins og í kristinni trú (Islam: 180-18). Engu að síður er islam í mörgu áþekk kristinni trú og gyðingdómi. Hún boðar gjafmildi og gæsku hvers konar, himnaríki og helvíti sem og opinberanir um væntanlegan heimsendi. Útfærsla hennar hefur þó verið með ýmsu móti eins og sjá má af því sem að framan greinir og má segja að gæskan sé oft á tíðum víðs fjarri.
Í framhaldi af því má spyrja hvort islam, líkt og önnur trúarbrögð, sé í reynd til sem trú á einn guð, kærleika og gæsku til alls og allra. Þegar sagan er skoðuð blasir við ótti og öryggisleysi. Og ef menn vilja vera einlægir og skoða það sem er, burt frá því sem menn helst vilja að sé, þá sjá þeir að það er einmitt þessi ótti manna sem skapað hefur trúarbrögðin. Trúin er í reynd ótti og öryggisleysi.
Bæði kristni og islam geta um sýnir eða vitranir boðbera guðs, Allahs. Múhameð upplifði vitranir hvers konar líkt og Páll postuli sem er í reynd boðberi kristinnar trúar.
Það má öllum ljóst vera að þær vitranir, sýnir og heyrnir, sem Múhameð upplifði, skipa stóran sess í islam, m.a. er Kóraninn afleiðing eða afsprengi þessa og þá um leið allt það sem hér að framan greinir. En spyrja má hver uppruni þessara sýna hafi verið. Hinir ótalmörgu fylgismenn islam segja þær komnar frá Allah. En er það svo? Hvað segir sagan, skoðuð í út frá nútíma þekkingu? Þó heimildum beri ekki saman um veikindi Múhameðs þá verður ekki fram hjá því horft að víða er þess getið að Múhameð hafi verið flogaveikur. Og í dag er vitað að því geta fylgt bæði ofsjónir og heyrnir hvers konar.
Flogaveiki er tiltölulega algeng og einkennist af endurteknum flogaköstum eða flogum. Flog koma þegar eðlileg rafboð heilans truflast skyndilega af háspenntum rafbylgjum sem kvikna ýmist í heilanum öllum eða í hluta hans. Orðið flogaveiki er villandi þar sem ekki er um eiginlegan sjúkdóm að ræða heldur einkenni sem getur haft margvíslegar orsakir. Þar af leiðandi eru flog mörg og margvísleg. Sem dæmi má nefna svokölluð ráðvilluflog (Complex partial flog, Temporal lobe flog, Psychomotor flog) sem orsakast af óeðlilegum rafbylgjum í eða í tengslum við gagnaugalappa heilans (temporal lobe). Viðkomandi skynjar umhverfi sitt á draumkenndan hátt og einnig einkennir einkennilegt, ósjálfrátt atferli þessa gerð floga, s.s. að tala samhengislaust og tómlegt starandi augnaráð (Upplýsingabæklingur Lauf). Ef til vill ekki svo ólíkt manni sem varð frá sér numinn, án þess að ráða við það, þar sem hann stóð á götu úti eða hjá Kaaba og orðin streymdu af vörum hans (Helstu trúarbrögð heims: 86).
Í ljósi þessa má aftur spyrja hvort sagan hefði orðið önnur ef menn hefðu haft þá þekkingu sem nú er og skýrt hefði getað sýnir Múhameðs á þeim tíma er hann lifði þær. Mestar líkur eru á að svo hefði ekki verið. Eðli og afleiðingar flogaveiki eru mönnum vel kunnugar í dag. Sú vitneskja ætti með réttu að breyta viðhorfum manna til trúarinnar. Jafnvel svo að hún liði undir lok í þeirri mynd sem nú er. En því fer fjarri að nokkuð slíkt sé í vændum.
Ný þekking gefur vissulega ný svör. En gömul þekking segir vegi guðs órannsakanlega. Að val á farvegi sé guðs, ekki manna. Og þá um leið að ráðvilluflog sé jafn góður farvegur og hver annar fyrir boðskap guðs til manna. Hverju er hægt að svara slíkum rökum? Ótti manna og þörf fyrir öryggi æðri máttarvalda, guðs, Allah, er slík að menn eru tilbúnir til að leggja niður heilbrigða dómgreind, horfa framhjá öllum skyni gæddum rökum, og skapa sér trúarbrögð. Hver og einn í samræmi við sínar persónulegu þarfir.
Staðreynd málsins er nefnilega sú að menn hafa aldrei geta nýtt sér eigin þekkingu og reynslu sem og reynslu undangenginna kynslóða til að skapa óttalausa veröld. Á öllum tímum hafa verið til menn sem séð hafa eðli trúarbragðanna og nýtt sér þann ótta sem að baki þeim liggur til að beita aðra menn valdi. Þannig hafa trúarbrögðin iðulega orðið stjórntæki misviturra yfirvalda víða um heim.
Í ljósi þessa hljótum við að svara spurningunni, sem við settum fram í byrjun, á þá leið að til að islam, sem og önnur trúarbrögð, gætu orðið mönnum til blessunar yrðu menn að kunna að lesa og nýta sér söguna. Þannig hefur vangeta manna til að nýta þá þekkingu og reynslu sem heimurinn býr yfir valdið því að trúarbrögðin hafa ekki reynst mannkyninu blessun. Og víða má sjá að þau hafa reynst hið mesta böl. Sagan hefur í reynd aldrei kennt mönnum neitt.
ih/95
Heimildaskrá:
Helgi Hálfdánarson þýddi. 1993 KORAN. Rvk., Mál og menning.
Jón Ormur Halldórsson. 1993. Islam, Saga pólitískra trúarbragða, önnur útgáfa. Rvk., Heimskringla, Háskólaforlag Máls og menningar.
Sigurbjörn Einarsson. 1978. Trúarbrögð mannkyns, önnur útgáfa. Rvk., Setberg.
Sigurbjörn Einarsson. 1994. Trúarbrögð mannkyns, þriðja útgáfa. Rvk., Skálholtsútgáfan, útgáfufélag þjóðkirkjunnar.
Sigurbjörn Einarsson sá um íslenska textann. 1962. Helstu trúarbrögð heims. Rvk., Almenna bókafélagið.
Flogaveiki, upplýsingabæklingur. LAUF, Landssamtök áhugafólks um flogaveiki.
19.10.2009
Good parenting
At the beginning of the book Brekkukotsannáll or The Fish can Sing by Halldór Laxness, translated by Magnus Magnusson (1902-1998), the author lets one of his characters, Álfgrím, say, A vice man once said, after loosing ones mother there are few things healthier for young children than loosing their father.
What we find disturbing about those words is the truth behind them.
No parenting is in fact the best parenting, simply because, we often use parenting to force our own ideas on our children.
We stand in front of the judgment of being better or worse parents than others. And we get defensive. Become frighten. And start to discipline our children.
But how often do we ask what is good parenting?
Children are not a toy. They are human beings. En they belong to themselves. The only reason they are with us is the fact they can’t take care of themselves. Otherwise they would be long gone.
It should be our role to make our children fully capable of taking care of themselves, independent from us.
That means one day they should not have any need for us. They should be able to take care of their lives, including their own children, without our interference.
But that’s not what we want for them. Is it? They should be ours. A little bit dependent of us. A little bit helpless. Shouldn’t they?
Then we will be important. Have a role to play.
We are worried about our children, even though they are adults and should be able to take care of themselves. We interfere in their lives time and time again. We think we are better qualified to take care of their children. At least tell them how to raise them.
Not when they ask for our help or guidance, but all the time. Direct or indirect.
We are experienced. We are caring. We are good people.
And somewhere inside us a memory of interference, irritation and quarrel awakens. But we push it aside. Because we can also remember how we exploited the situation.
And we say our parent cared. They loved us. Motherly love. Fatherly love. They were good people. We are good people.
But are we good people? Is indulging helplessness being good? Is it motherly love, fatherly love to create importance through ones children? Is it not rather selfishness? Egoism?
It is namely more often like Laxness makes Álfgrím say, children are namely more important for their parents than the parents for the children.
But is there anything we can call motherly and fatherly love?
There are probably some parents that know when to guide and when not. Know when children stop being children, when children have become grown ups and time to step aside and let them be.
There are people out there that are not afraid to let their children live their lives according to their own choice. Let them have responsibility of themselves. Even if it sometimes seems as they don’t care to accept the responsibility. Even though it sometimes seems they stumble or fall down.
Good people that have the courage to take the judgment, bad parent. Worse than...
To let go of our own importance is true love. As is to have the courage to be unimportant, to see that the child is capable of governing its own life.
That includes having no worries. To play no role. To be quiet. To be nothing.
That’s all.
ih/00
What we find disturbing about those words is the truth behind them.
No parenting is in fact the best parenting, simply because, we often use parenting to force our own ideas on our children.
We stand in front of the judgment of being better or worse parents than others. And we get defensive. Become frighten. And start to discipline our children.
But how often do we ask what is good parenting?
Children are not a toy. They are human beings. En they belong to themselves. The only reason they are with us is the fact they can’t take care of themselves. Otherwise they would be long gone.
It should be our role to make our children fully capable of taking care of themselves, independent from us.
That means one day they should not have any need for us. They should be able to take care of their lives, including their own children, without our interference.
But that’s not what we want for them. Is it? They should be ours. A little bit dependent of us. A little bit helpless. Shouldn’t they?
Then we will be important. Have a role to play.
We are worried about our children, even though they are adults and should be able to take care of themselves. We interfere in their lives time and time again. We think we are better qualified to take care of their children. At least tell them how to raise them.
Not when they ask for our help or guidance, but all the time. Direct or indirect.
We are experienced. We are caring. We are good people.
And somewhere inside us a memory of interference, irritation and quarrel awakens. But we push it aside. Because we can also remember how we exploited the situation.
And we say our parent cared. They loved us. Motherly love. Fatherly love. They were good people. We are good people.
But are we good people? Is indulging helplessness being good? Is it motherly love, fatherly love to create importance through ones children? Is it not rather selfishness? Egoism?
It is namely more often like Laxness makes Álfgrím say, children are namely more important for their parents than the parents for the children.
But is there anything we can call motherly and fatherly love?
There are probably some parents that know when to guide and when not. Know when children stop being children, when children have become grown ups and time to step aside and let them be.
There are people out there that are not afraid to let their children live their lives according to their own choice. Let them have responsibility of themselves. Even if it sometimes seems as they don’t care to accept the responsibility. Even though it sometimes seems they stumble or fall down.
Good people that have the courage to take the judgment, bad parent. Worse than...
To let go of our own importance is true love. As is to have the courage to be unimportant, to see that the child is capable of governing its own life.
That includes having no worries. To play no role. To be quiet. To be nothing.
That’s all.
ih/00
Tenglar
Blogg
English blog
Hvað er ég?
What am I?
Önnur skrif
Draumar
Bækur og bíó
Myndlist
Matur
Fjölskyldan
Ljósmyndir
Ýmsar bloggsíður
Efni
RSSHeimsóknir
Flettingar
- Í dag (21.3.): 7
- Sl. sólarhring: 10
- Sl. viku: 141
- Frá upphafi: 30229
Annað
- Innlit í dag: 6
- Innlit sl. viku: 83
- Gestir í dag: 3
- IP-tölur í dag: 3
Uppfært á 3 mín. fresti.
Skýringar
Nýjustu athugasemdir
Færsluflokkar
Nýjustu myndböndin
frisk
gudjonbergmann
gudnyanna
gurrihar
handtoskuserian
josira
juliusvalsson
katrinsnaeholm
madddy
magni
mariakr
martasmarta
mofi
muszka
prakkarinn
ragnarfreyr
siggijo
sigrun1960
soffia
thorasig
vilborg-e
zordis
brandarar
jakobk
margretsverris
roslin
